جامعه شناسی سیاسی انقلاب اسلامی

چکیده مقوله مهاجرت بی‌تردید یکی از موضوعات چالش‌برانگیز در دهه‌های اخیر قلمداد می‌شود که زمینه‌های مختلفی همچون جامعه، اقتصاد و فرهنگ را تحت‌تاثیر قرار داده‌است. بسیاری از نویسندگان معاصر بنا به جایگاه و اهمیت پدیده مهاجرت، این موضوع را دستمایه آثار خود قرارداده‌اند و با آثار خود رویکرد ادبی خاصی را در خارج از مرزهای سرزمین مادری پدید آورده‌اند. در میان رمان‌نویسان معاصر، رضا قاسمی را باید در شمار کسانی دانست که عمیقاً به موضوع مهاجرت پرداخته است. از یافته‌های این پژوهش که به روش توصیفی _ تحلیلی گردآمده برمی‌آید که نویسنده توانسته به‌خوبی وضعیت مهاجران ایرانی تبعیدشده از وطن را بازتاب دهد و روایتگر زندگی بشر امروز با دردها و رنج‌های پیوسته‌‌اش باشد. آثار قاسمی در عین داشتن ویژگی‌های ادبیات پسامدرنیستی، جهانی را ترسیم‌می‌کند که در آن بسیاری از ارکان زاییده باورها، عقاید، تضادها و حتی خرافات ذهن یک ایرانی در غربت است. عواملی همچون پریشانی ذهن راوی و ترس دائمی ناشی از دوری از وطن، بحران هویت و تناقض فرهنگی در هر سه رمان نویسنده دیده‌می‌شود.

چکیده این مقاله در پی آن است که ریشه ها و علل رویدادهای سیاسی شدن تفاوت های فرهنگی، نژادی، زبانی و منطقه ای در شمال‌غرب در دورۀ معاصر را در هر دو رهیافت «کهن» و «مدرن» بررسی نماید. تبیین جریان های سیاسی قومی-ملی، رهیافت های پیچیده تری را درخصوص مسئلۀ ملیّت و ملّت «به طور عام» و قوم گرایی «به طور خاص» می طلبد. لذا براین اساس، یکی از نظریه‌های مدل علمی «مایکل هشتر» (به عنوان یک مدل مطلوب) با تبیین ساختاری (یعنی تأثیر توسعة ناموزون) برای تحلیل قوم گرایی در آذربایجان، استخوان بندی و مسیر مقاله را تشکیل می دهد. مقالۀ پیش رو تنوعات قومی، فرهنگی و هویتی در ایران را نعمتی بزرگ می داند. زیرا بقا، تداوم و عرض اندام ایران در صحنه های مختلف، قائم به تنوعات آن می باشد. نتایج به دست آمده در مقاله، تأثیر مستقیم شاخص ها و متغیرهای برآمده از نظریۀ توسعة ناموزون منطقه ای در ظهور و تداوم تحولات ناسیونالیستی و قوم گرایانه در آذربایجان در سدۀ اخیر را نشان می‌دهد.

چکیده ولاء و پیوند میان مسلمانان و برائت از کافران، از تعالیم بنیادی اسلام در حیات اجتماعی محسوب می‌شود که شکل‌دهندۀ هویت واحدی تحت عنوان امت واحده می‌باشد. امام خمینی(ره) در مسیر مبارزه و نیز در دوره حاکمیت، ولاء میان جوامع مسلمان را راهبردی اساسی تلقی نمودند. ویژگی ولاءِ میان جوامع مسلمان در اندیشه امام خمینی(ره)، نظام‌مندی و غایتمندی ولاء است. سؤال اصلی مقاله این است که در اندیشه امام(ره)، پیوند میان جوامع مسلمان در قالب چه نظام و الگویی امکان‌پذیر است؟ در پاسخ، با بهره‌گیری از نظریه شبکۀ ولاء آیت‌الله آصفی، این فرضیه بررسی می‌شود که امام(ره) ولاء و پیوند میان جوامع مسلمان را در چارچوب یک نظام و شبکه با غایت تقرّب الهی امکان‌پذیر می‌دانند. در این نظام ولاء – برائت که از سه بُعد طولی (مناسبات جامعه با خدا و اولی‌الامر)، عمقی (میراث الهی و سنّت معصومین) و عرضی(روابط و مناسبات امت اسلامی) برخوردار است، بُعد عرضی (پیوند میان جوامع مسلمان) تابع دو بُعدِ طولی (امّ‌القراء) و عمقی (سنّت و تاریخ معصومین) است. بُعد عمقی بسترساز فکری و تبیین‌کنندۀ حدود و ثغور شبکه ولاء و هویت‌بخشِ دو بُعد دیگر است و بُعد طولی تأمین‌کننده اقتدار و امنیت لازم برای بُعد عرضی و رابطه انسان‌های مسلمان است. این نظام ولایی، از یک سو بر پیوند میان «خود»(مسلمانان) و از سوی دیگر بر برائت از «غیر» (کفار) ابتنا دارد.

چکیده اجرای برنامه های توسعه یکی از مهم ترین مراحل چرخه سیاستگذاری است. اجراء به این موضوع اساسی می پردازد که اهداف و مقاصد برنامه های دولتی تا چه حد و طی چی فرایندی محقق می شوند. موضوع این مقاله موانع اجرای ماده 22 سیاست های کلی برنامه هفتم توسعه «تقویت رویکرد اقتصاد محور در سیاست خارجی و روابط منطقه ای و جهانی و تقویت پیوندهای اقتصادی با اولویت همسایگان» می باشد. که با استفاده از روش کیفی و کتابخانه ای به بیان شناسایی مهم ترین عوامل بازدارنده اجرای این موضوع پرداخته شده است. که از جمله موانع این ماده می توان به موانع ناشی از مجریان، موانع ساختاری و محیطی، موانع مالی و موانع محیطی و ذی نفعان اشاره کرد. شناخت این عوامل می تواند در جهت اجرای موفقیت آمیز برنامه های توسعه و به ویژه ماده 22 سیاست های کلی مفید واقع شده و به رشد و پیشرفت آن کمک کند.

چکیده قانون اساسی به مثابه مهمترین متن قانونی، چارچوب رفتاری و نهادی را در جمهوری اسلامی ایران تعیین می‌کند. از سوی دیگر یکی از آرمانهای انقلاب اسلامی در نزد بنیان‌گذاران و قانون‌گذاران ارج نهادن مساله استقلال و آزادی جامعه و افراد در نسبت با حکومت بوده است. به همین منظور در این مقاله تلاش شده است تا از منظر مدرنیته سیاسی، جایگاه جامعه مدنی و حقوق افراد در قانون اساسی مورد بررسی قرار گیرد. به همین منظور سئوال اصلی مقاله حاضر بدین ترتیب است که مولفه‌های مدرنیته سیاسی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران از چه جایگاهی برخوردار است؟. روش مورد استفاده در این پژوهش، توصیفی-تحلیلی است و با جمع‌آوری اطلاعات مورد نیاز به صورت کتابخانه‌ای و اسنادی، نسبت به بررسی و تحلیل موضوع، اقدام شده است. گفتمان انقلاب اسلامی تلاش کرده است تا در ذیل گفتمان اسلام سیاسی، نظم سیاسی‌ را بنیان نهد که آموزه‌های اسلامی و دینی را در جامعه پیاده سازی نماید و به نوعی جامعه را به تعالی روحی و معنوی برساند و سعادت اخروی را برای مومنین در برابر مفهوم شهروندی به ارمغان بیاورد. از سوی دیگر مدرنیته سیاسی به روایت موریس باربیه بر انفکاک ساختاری میان دولت، جامعه مدنی و فرد استوار است؛ به عبارت دیگر مدرنیته در چهره سیاسی آن بر ارج نهادن بر هر یک از مولفه های مذکور مبتنی است .یافته های این مقاله حاکی از آن است که مولفه های جامعه مدنی و حقوق افراد در نظام قانونی جمهوری اسلامی ایران مورد تاکید قرار گرفته است.

چکیده عملکرد مناسب در سیاستگذاری علم و فناوری نیازمند چارچوب مناسب مدیریتی و حکمرانی است. علم و فناوری زمانی می تواند نافع، اثرگذار و تحول آفرین باشد که خروجی و محصولات سیاستی حاصل از آن در کشور کاربرد داشته باشد و توانش اجتماعی ایجاد نماید. هدف این مقاله، بررسی و ارزیابی وضعیت موجود حکمرانی علم و فناوری و ارائه دلالت های سیاستگذارانه و راه حل های عملیاتی مبتنی بر اسناد بالادستی معطوف به تحقق مفاد بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی با روش توصیفی - تحلیلی و از طریق مطالعات اسنادی و کتابخانه ای است. گزارش های پایگاه های معتبر علمی دنیا نشان می دهد به رغم تحریم های مالی و علمی گسترده علیه جمهوری اسلامی ایران از اول انقلاب تاکنون، پیشرفت و رشد تولیدات و استنادات علمی و فناورانه کشور در سطوح منطقه ای و بین المللی در حوزه های مختلف حکمرانی شتابان و قابل توجه بوده است لیکن برای نیل به مرجعیت علمی در چهل سال دوم انقلاب اسلامی و جهاد علمی مستمر می بایست دلالت های سیاستی مناسبی از جمله؛ ارتقای شاخص های کیفی تولید علم، تقویت دیپلماسی فعالانه و کنشگرانه علمی و فناوری، توازن مطلوب بین تولیدات علمی و شاخص های کسب و کار و نوآوری، تقویت بازار محصولات فناورانه، اتخاذ سازوکار و تسهیل انتقال فناوری و نیز افزایش سهم بخش خصوصی و غیردولتی در هزینه های تحقیق و توسعه کشور صورت پذیرد.

چکیده جوامع بشری گاهی از حالت طبیعی خود خارج می شوند و اسیر بحران و جنگ می شوند. جهان مدرن هنوز رویکردی سنتی به جنگ دارد. شاید توسل به نظام رسانه و عمل رسانه های جمعی بوِیژه رسانه های انقلابی به مسئولیت اجتماعی خود بتوان دکترین جدیدی در احقاق حقوق بیگناهان، ضمانت اجرای بهتر حقوق بین‌الملل بویژه حقوق جنگ و حفظ و تحکیم صلح و امنیت جهانی ایجاد کند. اینکه رویکرد رسانه های جمعی به جنگ چیست و مسئولیت اجتماعی رسانه ها در جنگ و در این راه کدام است محور این نوشتار است که به روش تحلیلی – توصیفی به عملکرد خبرگزاری های ایرنا، بی بی سی، سی ان ان در جنگ روسیه – اوکراین پرداخته است. نتایج نشان می دهد که رسانه ها می توانند با تاسی از سیاست های دولت متبوع خود و ایئولوژی حاکم و تمکین به آن به تحقق گفتمان عدالت اجتماعی کمک نمایند، گرچه برخی دولت ها با تحدید آزادی رسانه ها علیرغم انعکاس برخی واقعیات اجازه ایفای کامل اصل مسولیت اجتماعی خود و احقاق حقوق افراد بیگناه در مخاصمات را نداشته اند و با آگاهی از میزان تأثیرگذاری رسانه‌های جمعی بر افکار عمومی تلاش می‌کنند تا با سانسور گسترده اخبار، حقیقت را آنگونه که می‌خواهند تحریف نمایند. این نیازمند بازنگری در اصل مسئولیت اجتماعی رسانه و ایجاد نظام مخصوص حمایت از آزادی رسانه‌های جمعی در زمان مخاصمات و نیز تبیین مبانی جامعه شناسی رسانه انقلابی و تقویت و افزایش اینگونه رسانه ها در حوزه ارتباطات اجتماعی است.

چکیده نوشتار حاضر با اتکاء به این مفروض که سیاست خارجی دولت آیت‌الله رئیسی صرفا با رهیافت‌های مادی‌گرایانه و عینیت‌محورانه قابل تفسیر، تبیین و مطالعه نمی‌باشد، درصدد تحلیل و واکاوی شاخص‌هایِ چندگانه در تکوین و شکل‌گیری سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران- در بازه زمانی سالِ اول دولت سیزدهم- می‌باشد. لذا سوال اصلی پژوهش این است که سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران(1401-1400) چگونه باید از طریق رویکرد و رهیافت ارزیابانه مورد کنکاش قرار بگیرد؟ فرضیه کار نیز بدین صورت تدوین شده است که به نظر می‌رسد مولفه‌های چندوجهیِ معطوف به آرمان‌های انقلاب اسلامی اساسِ تکوین سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در دوره‌ی مورد بررسی را شامل می شود. در این راستا تحقیق حاضر می کوشد تا نشان دهد مرحلۀ ارزشیابی در بررسی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران صرفا نباید به اتمام دولت موکول شود، بلکه در ارزیابی‌های دوره‌ای و مقطعی، نیز در تکوین سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران نقش به سزایی دارند. همچنین تحقیق فراروی مبتنی روش توصیفی و تحلیلی می باشد و در جمع آوری اطّلاعات از روش کتابخانه‌ای و اسنادی و بهره‌گیری از سایت‌ها و مجلات چاپی و الکترونیکی و در مورد ابزار مورد استفاده نیز از فیش‌برداری استفاده شده است.

چکیده رضا داوری از چهره های برجسته حوزه  فلسفه و تفکر در ایران است که بسیار پیرامون مفهوم غرب و مدرنیته اندیشیده و تلاش نموده از طریق شناخت و آسیب شناسی آن ها، پاسخگوی بحران های دامن گیر عالم جدید و به طور خاص مسائل و پرسش های جامعه خودی باشد. وی در فرایند تفلسف خویش به مباحث جدیدی چون توسعه و لزوم کاربست آن پرداخته، چنان که زمینه را برای برداشت های متناقض از آراء خود فراهم نموده است. توجهِ مقاله حاضر نیز معطوف به تناقضات پنهان در آراء داوری پیرامون غرب، مدرنیته و توسعه خواهد بود، در این میان تلاش خواهد شد تا ضمن نشان دادن این تناقضات تا حد امکان به تحلیل چرایی آن نیز پرداخته شود.  این تضادها و تناقضات در موضوعاتی مانند موارد زیر قابل مشاهده است : کلیت یا تجزیه پذیری غرب ، نظم یا بی نظمی درونی مدرنیته، چگونگی مواجهه با غرب ،امکان یا عدم امکان الگوبرداری از غرب، نقش فلسفه در مسیر توسعه، امکان تقلید یا ضرورت اجتهاد در این مسیر. سوال اصلی که این گفتار در جست و جوی پاسخ به آن می باشد، این است که زمان و سیر تطور اندیشه چه تاثیری بر نحوه مواجهه فکری رضا داوری با مدرنیته و غرب داشته است؟ بر این اساس، فرضیه پژوهش حاضر بدین  شکل صورت بندی شده است، «به نظر می رسد مواجهه فکری رضا داوری با غرب تحت تاثیر عامل زمان و تطور اندیشه، گرفتار ناسازواری گشته، چنان که نگرش وی نسبت به مفاهیمی چون تجدد ، توسعه و نحوه مواجهه با آن ها در طول زمان بعضا متناقض می نماید.

چکیده هدف از انجام پژوهش بررسی موانع نهادینه‌سازی ارزش‌های دفاع مقدس در نظام آموزشی در چهل ساله دوم انقلاب اسلامی می باشد. به نظر می‌رسد علیرغم گذشت چهار دهه از انقلاب اسلامی، سیاست‌گذاری‌های انجام شده در نظام آموزشی کشور به ویژه در حوزه نهادینه سازی ارزش‌های والای دفاع مقدس در نظام آموزشی کشور، درحوزه آموزش نتواسته آن‌طور که باید و شاید به رسالت خود جامع عمل بپوشاند و موفقیت‌های درخوری را کسب نماید. در این پژوهش که به صورت تحلیلی- توصیفی انجام پذیرفته است تلاش شده به این پرسش مهم پاسخ داده شود که مهمترین موانع نهادینه سازی ارزش‌های دفاع مقدس در چهل ساله دوم انقلاب چیست؟ در پاسخ به پرسش مذکور، فرضیه پژوهش بر این اصل استوار بوده است که بی‌توجهی کارگزاران فرهنگی در نهادینه‌سازی ارزش‌های دفاع مقدس و عدم تربیت کارگزاران شایسته از مهمترین موانع در این زمینه به حساب می‌آید. در این زمینه به نظر می‌رسد چند بخشی بودن سیستم‌های دخیل در حوزه سیاست‌گذاری آموزشی، در اولویت نبودن نهادینه سازی فرهنگ دفاع مقدس در حوزه آموزشی نسبت به دیگر حوزه‌ها و عدم سرمایه‌گذاری‌های کلان در این حوزه و همچنین عدم اتصال بدنه آموزشی و دیگر بخش‌های مرتبط به آموزه‌های فرهنگی دفاع مقدس به صورت تخصصی، از جمله موضوع و مولفه‌های مهم حائز اهمیت در بررسی موانع نهادینه سازی ارزش‌های دفاع مقدس در نظام آموزشی در چهل ساله دوم انقلاب اسلامی می‌باشد.

چکیده نوشتار توصیفی و تحلیلی حاضر با هدف تبیین و شناخت و تقسیم بندهای نظری مختلف و گوناگونی که از ترجیحات بازار سنتی و بازاریان به عنوان یک نیرو و کنشگر اجتماعی در حوزه امر سیاسی صورت گرفته به رشته تحریر درآمده است. اینکه چه تحلیل نظری از کنش گری بازار سنتی در تحولات سیاسی اجتماعی ارائه شده و این تحلیل ها در چه دسته بندی نظری قرار می گیرد؟ سوال و پرسشی است که تحقیق حاضر به آن پاسخ گفته است. یافته ها و نتایج این مرور نظام‌مند از مطالعات جامعه‌شناختی بازار سنتی و بازاریان در ایران معاصر بیانگر ارائه تحلیل ها و تلقی های نظری مختلفی از این کنشگر اجتماعی با عناوین و اصطلاحاتی همچون «طبقه متوسط سنتی»، «خرده بورژوازی سنتی»، «جامعه مدنی سنتی»، «پایگاه سنتی ارتباطی»، «گروه فشار سنتی»، «نهاد اجتماعی غیر رسمی»، «مکان و فضای سنتی شهری سرمایه ساز اجتماعی» می باشد که در مقاله بدان پرداخته شد.

چکیده در طول تاریخ، انبیای الهی با برقراری نظام عادلانه که از فطرت نوع بشر نشات گرفته است باعث پیشرفت جوامع انسانی در جهان بوده‌اند. ماندگارترین تمدن ها آنانی بوده‌اند که رسولان بنیان گذاشته‌اند. در ادامه حرکت پیامبران الهی، نهضت امام خمینی(ره) نیز از تعالیم والای الهی و قرآنی الهام گرفته است. این فقیه برجسته روحانیون را متمدن‌ترین انسان‌ها و کشورهای اسلامی را بهترین جوامع می‌داند که در مقابل بی‌عدالتی و ظلم ایستادگی نموده‌اند. با این وجود، استعمارگران غربی برای غارت سرمایه‌های مادی و معنوی جهان به ویژه کشورهای اسلامی به توسعه طلبی و تهاجم پرداختند و تلاش کردند تا با تضعیف ملل دیگر و به انقیاد درآوردن آنان ثروت آنان را به غارت نمایند. این پژوهش سعی دارد تا با بررسی اسناد سخنرانی، اعلامیه‌ها و بیانیه‌های ساواک و نیز لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی و کاپیتولاسیون، به تبیین نگرش امام خمینی (ره) در باب استقلال و تمامیت ارضی ایران در مواجهه با استعمار بپردازد. با توجه به اسناد سال ۱۳۴۳ش، می‌توان دریافت که در دیدگاه امام خمینی (ره)، به صراحت شاه عامل اصلی وابستگی به استعمار، گرفتاری و عدم استقلال ملت ایران شمرده شده است.