https://www.psirj.ir/ جامعه شناسی سیاسی انقلاب اسلامی fa daily 1 Fri, 22 May 2026 00:00:00 +0330 Fri, 22 May 2026 00:00:00 +0330 https://www.psirj.ir/article_244385.html در دو دهه اخیر, مناطق مرزی ایران به‌طور فزاینده‌ای تحت تاثیر مداخلات هیدرولوژیک و اقلیمی کشورهای پیرامونی قرار گرفته‌اند؛ مداخلاتی که پیامدهای آنها فراتر از تنش‌های زیست‌محیطی بوده و بنیان‌های اقتصادی و اجتماعی این مناطق را متاثر ساخته است. پژوهش حاضر با تمرکز بر مفهوم امنیت معیشتی, به بررسی تاثیر این مداخلات بر توسعه اقتصادی مناطق مرزی ایران می‌پردازد. چارچوب نظری پژوهش بر امنیت معیشتی و نظریه کمیابی اکولوژیک هومر دیکسون استوار است. پژوهش با استفاده از روش تطبیقی, سه مورد شامل مداخلات ترکیه در حوضه دجله و فرات, مداخلات ترکیه و ارمنستان در ارس و مداخلات افغانستان در هیرمند را طی سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰ بررسی کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که این مداخلات از طریق تشدید کمیابی منابع طبیعی, سه مولفه اصلی امنیت معیشتی یعنی ثبات سطح زندگی, دسترسی پایدار به آب و خاک و امنیت اشتغال را تضعیف کرده و در نتیجه موجب فرسایش ظرفیت‌های تولیدی و اقتصادی مناطق مرزی شده‌اند. کاهش منابع آبی در این مناطق تنها یک بحران زیست‌محیطی نیست, بلکه زنجیره‌ای از پیامدهای اقتصادی و اجتماعی از جمله کاهش درآمد, افت تولید, مهاجرت و تخلیه نیروی کار را به همراه دارد که ظرفیت توسعه منطقه‌ای را تضعیف می‌کند. پژوهش نتیجه می‌گیرد که تضعیف امنیت معیشتی ناشی از فشارهای فرامرزی, به یکی از موانع ساختاری توسعه اقتصادی در نواحی مرزی ایران تبدیل شده است. بر این اساس, تقویت دیپلماسی آب و استقرار سامانه‌های پایش و هشدار زودهنگام, از الزامات مدیریت این بحران به شمار می‌رود. https://www.psirj.ir/article_244536.html مسئله‌ی توجه به هویت انقلاب اسلامی، در نگاه اول مقوله‌ای نوع و بدیع نیست و بدان در آثار مختلف و از زوایای مختلف تا حدود قابل‌توجهی پرداخته شده است. اما مقوله تعریف هویتی از انقلاب اسلامی و توجه به ماهیت هویت انقلاب اسلامی و نقش این هویت در رخداد انقلاب و یا نسبت شناختی با انقلاب، امری بدیع و از نظر مطالعات تئوریک کم‌پشت است. بعلاوه اغلب پژوهش‌هایی که به وجوه هویتی انقلاب اسلامی پرداخته‌اند نسبت دقیقی میان جوهر انقلاب و هویت ادعایی خود قائل نبوده و یا بدان کمتر توجه کرده‌اند. لذا عمدتاً بیان مقولات و گزاره‌های هویتی در قالب‌های مختلف سیاسی و اجتماعی خاص موردتوجه قرار گرفته و نگاهی جامع و کل‌نگر بدین مسئله صورت نگرفته است. مقاله حاضر تلاش کرده با بازتعریفی نکته سنج از هویت انقلاب اسلامی و مستند به عقبه هویت فکری-تاریخی انقلاب؛ به این پرسش پاسخ دهد که «عناصر و مؤلفه‌های محوری انقلاب اسلامی کدام‌ هستند؟ و چه نسبتی با یکدیگر دارند؟ این نوشته در پیشبرد پژوهش خود از روش توصیفی-تحلیلی و نظریه هویت گروهی-اجتماعی تاجفل بهره برده است. به‌نحوی‌که در انتها پژوهش، به 5 مؤلفه هویتی اصلی؛ در ذیل 3 عنصر هویت اجتماعی؛ و 2 منبع هویت‌ساز برای انقلاب اسلامی دست یافته و برای ترسیم و توصیف عینی‌تر آن‌ها، 66 مضمون مثالی را ذیل آن‌ها طبقه‌بندی و نسبت سنجی کرده است. https://www.psirj.ir/article_244615.html این پژوهش با هدف مدلسازی الگوی دیدگاه رسانه‌های حامی و منتقد حضور جهانی سینمای ایران مبتنی بر منافع ملی، به‌صورت آمیخته (کیفی-کمّی) انجام شد. در بخش کیفی، با ۱۲ خبره دانشگاهی و سینمایی (نمونه‌گیری گلوله برفی) مصاحبه نیمه‌ساختاریافته صورت گرفت و با تحلیل مضمون، ۴ مضمون سازمان‌دهنده و ۱۷ مضمون پایه استخراج گردید. انتقادات مخالفان شامل: سیاه‌نمایی، تضعیف هویت ملی، تأثیرپذیری از سیاست‌های غرب و تأثیر منفی بر سینمای داخلی؛ و حمایت‌های موافقان شامل: معرفی فرهنگ ایرانی، رشد سینما، فرصت‌های بین‌المللی، ارتقای کیفیت و دیپلماسی عمومی بود. راهبردهای مبتنی بر منافع ملی عبارت‌اند از: بهبود تصویر جهانی، توسعه صنعت و حمایت از تولیدات داخلی، تقویت دیپلماسی فرهنگی و گسترش بازار. پیامدها نیز شامل: ارتقای تصویر و فرهنگ ملی، توسعه صنعت و ظرفیت‌های اقتصادی، تقویت همکاری‌های بین‌المللی و ارتقای استانداردهای سینمایی است. در بخش کمّی، پرسشنامه محقق‌ساخته در میان ۴۰۰ نفر از کارشناسان و سینماگران توزیع و مدل ساختاری با تحلیل عاملی تأییدی، تأیید شد. https://www.psirj.ir/article_242933.html ورزش باستانی یکی از ورزش‌های کهن و سنتی ایران زمین است که برخاسته از بستر تاریخی و فرهنگی این سرزمین بوده و همواره تاثیرات چشمگیری بر ارزش‌ها، سنت‌ها و هنجارهای جامعه داشته است. آنچه از ظاهر این ورزش به نظر می‌رسد، ساختن و تقویت جسم و محافظت از آن است؛ اما با بررسی جزییات موجود در متن این ورزش و تامل در آداب و ویژگی‌های آن، وجوه نهفته دیگری نمایان می‌گردد که آن را به منبعی ارزشمند در تولید و توزیع سرمایه اجتماعی تبدیل می‌سازد. در این راستا، سوال اصلی مقاله این است که ورزش باستانی با خصایص خود، چه تاثیری بر سرمایه اجتماعی و فرهنگ جامعه ایران ایجاد می‌کند؟ پژوهش حاضر با بررسی آداب و آئین‌ها و جزئیات بخش‌های مختلف این ورزش و چگونگی شکل‌گیری و نحوه اجرای آن‌ها، به این نتیجه دست می‌یابد که ورزش باستانی در کنار تقویت بنیه جسمانی و قدرت بدنی، به دنبال تعلیم و آموزش خوی پهلوانی و ترویج و نهادینه کردن منش و رفتار انسانی و اخلاق دینی در متن جامعه است و از این طریق می‌تواند تاثیر بسزایی در فرهنگ جامعه و افزایش سرمایه اجتماعی آن داشته باشد و با در بر داشتن مولفه‌هایی همچون جوانمردی، افتادگی، ملی‌گرایی، روح حماسی و غیرت‌مندی، معتمد بودن و حمایت‌گری اجتماعی می‌تواند با تقویت و ترویج اعتماد و بازتولید سرمایه اجتماعی، در ایجاد همدلی و یکپارچگی جامعه نقش موثری ایفا کند. این پژوهش با هدف بررسی تاثیر ورزش باستانی بر سرمایه اجتماعی با روش توصیفی- تحلیلی نگاشته شده است. https://www.psirj.ir/article_244252.html مطالعه تطبیقی انقلاب‌های اجتماعی، بر اساس نظریه‌های انقلاب همواره از جذابیت خاصی برخوردار بوده است. انقلاب 1357 جمهوری اسلامی ایران و انقلاب ژانویه 2011 م مصر، دو مورد از این انقلاب‌ها هستند که می‌توان از زوایای مختلفی به واکاوی و بررسی آنها پرداخت. از این جهت هدف پژوهش حاضر مطالعه تطبیقی مؤلفه‌های مدرنیزاسیون، طبقات انقلابی، ارتباط توسعه اقتصادی و اجتماعی با توسعه سیاسی، خشونت و سرکوب در دو انقلاب اسلامی ایران و انقلاب مصر براساس نظریه توسعه نامتوازن هانتینگتون می باشد. نگارنده در تحقیق حاضر که از روش تحلیل تاریخی- تطبیقی بهره گرفته است، می‌کوشد به این پرسش اصلی پاسخ دهد که نظریه توسعه نامتوازن تا چه اندازه قابلیت تبیین علی و انطباق با این دو انقلاب دارد؟ یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که مدرنیزاسیون و سکولاریسم در ایران و مصر سرنوشتی متفاوت پیدا کرده، بدین صورت که در مصر عمدتا" ماهیتی دولتی به خود گرفته اما در ایران عصر پهلوی، دین و دولت به عنوان دو عنصر مجزا ولی موازی قلمداد می‌شد. در مصر نه توسعه اقتصادی و نه رشد اقتصادی اتفاق افتاد، در حالی که در ایران اواخر عصر پهلوی رشد اقتصادی اتفاق افتاد اما منجر به توسعه اقتصادی نشده است.در ایران محوریت طبقات انقلابی برعهده روحانیت شیعی بود اما در مصر مردم ارتباط چندانی با روحانیت اهل سنت برقرار نکرده و محوریت انقلاب 2011 برعهده جوانان بوده است. در مصر خشونت افراطی نظام سلفی در جهت اجبار مردم به همراهی با انقلاب به وفور رخ داده در حالی که در ایران خشونت دولتی بر ضد مردم وجود داشته است.به طور کلی اگرچه نظریه توسعه نامتوازن در مورد بعضی از جنبه های شکلی انقلاب 1357 ایران و 2011 مصر کارایی دارد اما فاقد توانایی در تبیین زوایای درونی و محتوایی این دو انقلاب است. بخصوص مؤلفه‌های فرهنگی در انقلاب اسلامی نظریه توسعه نامتوازن را با چالش اساسی مواجه ساخته است. https://www.psirj.ir/article_242057.html برخلاف باور رایج در بخشی از افکار عمومی که سهم شهر اراک را در روند انقلاب اسلامی ناچیز می‌دانند، بررسی اسناد و روایت‌های موجود نشان می‌دهد این شهر نیز، همچون بسیاری از شهرهای ایران، در جریان اعتراضات و فعالیت‌های پیش از سال ۱۳۵۷ حضوری قابل‌اعتنا داشته است. به‌ویژه دو گروه فرهنگیان و دانشگاهیان، هر یک با بهره‌گیری از ظرفیت‌های صنفی و شبکه‌های اجتماعی خود، بخشی از تحولات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی این دوره را رقم زدند. پژوهش حاضر با رویکردی تاریخی‌ـ‌تحلیلی و در چارچوب نظریه‌های «بسیج منابع» و «سرمایه اجتماعی»، نقش این دو قشر را در فاصله سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۷ بررسی می‌کند. داده‌ها از طریق اسناد آرشیوی (به‌ویژه گزارش‌های ساواک)، مصاحبه با فعالان انقلابی و منابع کتابخانه‌ای گردآوری و تحلیل شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد فرهنگیان با استفاده از بستر مدارس، در سازماندهی تجمعات، اعتصابات سراسری و برگزاری برنامه‌های فرهنگی آگاهی‌بخش مانند تئاتر اعتراضی فعال بوده‌اند. در همین حال، دانشگاهیان ـ شامل استادان و دانشجویان مدرسه عالی علوم اراک ـ با تشکیل انجمن‌های اسلامی، برگزاری نمایشگاه‌های کتاب و عکس، تکثیر و توزیع اعلامیه‌ها و تبدیل دانشگاه به نقطه آغاز تظاهرات شهری، نقش تسهیل‌گر و سازمان‌دهنده جوانان را برعهده داشتند. همکاری و هم‌افزایی این دو گروه، هرچند در مقیاس ملی بی‌رقیب نبود، اما در سطح محلی زمینه پیوند حرکت‌های اعتراضی آموزشی با فضای عمومی شهر را فراهم ساخت و به سهم خود در فرایند پیروزی انقلاب اسلامی مشارکت کرد. https://www.psirj.ir/article_243354.html رهبری اصیل و تحول‌آفرین مبتنی بر ارزش‌های اسلامی، یکی از ارکان اساسی پایداری و تعالی جامعه اسلامی است. در شرایط کنونی که فساد اداری، منفعت‌طلبی و ضعف اخلاقی بسیاری از ساختارهای مدیریتی را تهدید می‌کند، بازگشت به اصولی همچون صداقت، ساده‌ زیستی، عدالت‌ محوری و خدمت بی‌منت به مردم، ضرورتی بنیادین محسوب می‌شود. پرسش اصلی این پژوهش آن است که چگونه رهبری اصیل و تحول‌آفرین بر اساس ارزش‌های اسلامی و اندیشه‌های مقام معظم رهبری می‌تواند بستر اعتماد اجتماعی، انسجام ملی و تعالی سازمانی را فراهم آورد؟ بر اساس فرضیه تحقیق، در صورتی‌که الگوی رهبری در ایران بر مبنای خلوص نیت، عدالت، خودآگاهی، همدلی و التزام عملی به ارزش‌های الهی شکل گیرد، پیامد آن تقویت سرمایه اجتماعی، افزایش کارآمدی سازمان‌ها و حرکت به سوی جامعه توحیدی خواهد بود. یافته‌ها نشان می‌دهد که نظریه‌های رهبری اصیل و تحول‌آفرین در ادبیات مدیریتی غرب، در صورت تلفیق با آموزه‌های اسلامی، قابلیت تبدیل شدن به الگویی بومی و کارآمد برای اداره جامعه اسلامی را دارند. مطالعه اندیشه‌های امام خمینی(ره) و مقام معظم رهبری(مدظله العالی) نشان می‌دهد رهبری اصیل با صداقت، ساده‌زیستی و مردم‌داری، اعتماد اجتماعی را احیا می‌کند و رهبری تحول‌آفرین با ترسیم چشم‌انداز الهی و بسیج نیروهای اجتماعی، مسیر تعالی جامعه را می‌گشاید. در نتیجه، تحقق مدیریت اسلامی نیازمند توجه هم‌زمان به دو بعد اصالت و تحول‌آفرینی است؛ بعد اصالت، مشروعیت و اعتماد مردمی را تضمین کرده و بعد تحول‌آفرینی جامعه را به سوی نوگرایی، پیشرفت و پاسخ‌گویی به نیازهای امروز و آینده سوق می‌دهد. https://www.psirj.ir/article_240709.html در جهان امروز با افزایش پیچیدگی تهدیدهای امنیتی، الگوی سنتی و کلاسیک حکمرانی امنیتی کارآمدی خود را از دست داده و ضرورت حرکت به‌سوی «حکمرانی خوب امنیتی» مبتنی بر تعامل و مشارکت جامعه بیش از پیش احساس می‌شود. این پژوهش با هدف ارزیابی عملکرد پلیس در تأمین امنیت عمومی در ایران از دهه ۱۳۸۰ تاکنون، شناسایی چالش‌ها و ارائه راهکارهای ارتقایی انجام شده است. مطالعه با روش کیفی میدانی و استفاده از پرسشنامه‌های باز نیمه‌ساختاریافته انجام و جامعه آماری آن ۴۰ نفر از صاحب‌نظران دانشگاهی و مدیران و فرماندهان ارشد پلیس بوده‌اند که به‌صورت هدفمند انتخاب شده‌اند. داده‌ها پس از کدگذاری با روش تحلیل مضمون بررسی شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد عملکرد پلیس در حوزه‌های عملیاتی و انتظامی مانند کنترل جرایم خشن، مدیریت درگیری‌های قومی–محلی و امنیت انتخابات قابل قبول بوده، اما در حوزه‌های اجتماعی و نرم‌افزاری از جمله مدیریت اعتراضات، پیشگیری اجتماعی، ارتباطات عمومی و امنیت دانش‌بنیان ضعف‌هایی وجود دارد. مهم‌ترین پیشنهادها شامل گذار به رویکردهای مشارکتی و پیشگیرانه، تقویت گفت‌وگو و میانجی‌گری، ارتقای دانش و اخلاق حرفه‌ای پلیس و کاهش مداخلات سیاسی نهادهای موازی است. https://www.psirj.ir/article_244858.html با نگاهی به تحولات نظم جهانی معاصر می‌توان گفت جهان بیش از آن‌که به‌سوی حکمرانی مبتنی بر قواعد مشترک حرکت کند، در حال بازگشت به منطق رقابت قدرت‌های بزرگ و الگوهای شبه‌امپراتوری است. در چنین بستری، پرسش بنیادین نوشتار حاضر آنست که شباهت‌ها و تفاوت‌های میان حکمرانی فراملی و نگاه امام علی(ع) به روابط بین‌الملل چیست و آیا می‌توان این دو رویکرد را در کنار یکدیگر تحلیل و بازخوانی کرد؟ هدف پژوهش، بررسی ظرفیت‌های اخلاقی و هنجاری اندیشه امام علی(ع) برای تکمیل یا نقد الگوی حکمرانی فراملی در مواجهه با بحران‌های جهانی است. فرض پژوهش آنست که هر دو رویکرد به‌دنبال کاهش منازعه و تقویت همکاری میان جوامع‌اند، اما در مبانی مشروعیت، فلسفه وجودی و شیوه‌های عملی تفاوت دارند؛ حکمرانی فراملی متکی بر نهادها و توافقات مدرن و سکولار است، در حالی که اندیشه علوی بر عدالت، کرامت انسانی و اخلاق سیاسی مبتنی است. روش پژوهش مبتنی بر تحلیل توصیفی ـ تحلیلی و تطبیقی است که با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، متون نظری روابط بین‌الملل و آثار و آموزه‌های امام علی(ع)، به مقایسه و تبیین مفهومی دو رویکرد می‌پردازد. یافته‌های پژوهش حاکیست‌ میان مؤلفه‌های کلیدی حکمرانی فراملی و اصول روابط بین‌الملل در اندیشه امام علی(ع) همچون وفای به عهد، صلح‌گرایی مشروط، گفت‌وگوی اخلاقی و مسئولیت‌پذیری جهانی، هم‌پوشانی معناداری وجود دارد. در نتیجه اندیشه امام علی(ع) می‌تواند به‌عنوان الگویی هنجاری و اخلاق‌محور، چارچوبی بدیل و الهام‌بخش برای بازاندیشی در نظم جهانی معاصر و رفع بن‌بست‌های قدرت‌محور ارائه دهد. https://www.psirj.ir/article_243194.html اتکای سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران بر مقوله دین هم از منظر سیاست‌گذاری و هم در اجرا یکی از موضوعات پرچالش از منظر پیامدها در دهه‌های گذشته بوده است. هدف این مقاله نشان دادن مؤلفه‌ها و عواملی است که باعث شده‌اند تا دین (اسلام شیعی) در متن سیاست خارجی ایران در دوره بعد از انقلاب اسلامی قرار گیرد. اگرچه رخداد انقلاب اسلامی فی‌نفسه باعث دمیدن روح مذهبی در سیاست‌گذاری داخلی و خارجی ایران شد اما این بازگشت فراتر از نگرش مذهبی برآمده از انقلاب اسلامی، نتیجه مجموعه‌ای از قواعد و هنجارهایی بوده که در داخل و خارج از کشور شکل گرفته و با برسازی هویت دینی منجر به تعریف نقش اسلامی در سیاست خارجی و در نتیجه تکوین الگوهای رفتاری بر این اساس شد. این مقاله با محوریت مسئله شناسایی این مؤلفه‌ها معتقد است که قواعد و هنجارهایی همچون اسلام سیاسی، استقلال سیاسی، استکبارستیزی در داخل و قواعدی مانند پایان جنگ سرد، جنبش‌های آزادی‌بخش، بنیادگرایی اسلامی، نظم در حال گذار و محیط پرآشوب خاورمیانه منجر به برسازی هویت دینی در سیاست خارجی ایران شده و در نتیجه الگوهای رفتاری سیاست خارجی بر این اساس تکوین یافته‌اند. یافته‌های این مقاله که با استفاده از رویکرد سازه‌انگارانه و تحلیل تعاملی محیط داخل و خارجی تکوین هویت در سیاست خارجی به دست آمده نشان می‌دهد که اگرچه انقلاب اسلامی نقشی اساسی در قرارگیری دین در متن سیاست خارجی داشته اما در کنار آن قواعد و هنجارهایی نیز وجود داشته‌اند که به این روند کمک کرده‌اند. https://www.psirj.ir/article_245016.html فهم پدیده های سیاسی یکی از دل مشغولی‌های عمده انیشمندان، فیلسوفان و عالمان سیاسی بوده است، آنان سعی کردند با خلق ونوآوری، تلفیق، یا وام گیری به مجموعه نظریاتی دست یابند که قابلیت فهم و تبیین پدیده های سیاسی را داشته باشد، یکی از معروفترین چهره‌هایی که در ادبیات سیاسی دوران معاصر نقش داشته است، آنتونی گیدنز است، وی با به کارگیری نظریه ساخت‌یابی خود سعی کرد به بررسی پدیده‌های اجتماعی و سیاسی بپردازد، این تحقیق سعی دارد به این سوال پاسخ دهد، نظریه ساخت یابی گیدنز چه توانایی در فهم اندیشه سیاسی آیت الله خامنه ای دارد؟ یافته ها نشان می دهد، نظریه ساخت یابی با تلفیق نظریات ساختارگرایی و اراده گرایی به بازاندیش بودن انسان توجه می‌کند، و این نظریه این امکان را به محققین اندیشه سیاسی می‌دهد که با درک شرایط سیاسی و اجتماعی و توجه به اراده و بازاندیشی فردی پدیده سیاسی را تببین نمایند. اندیشه سیاسی آیت‌الله خامنه‌ای، به‌عنوان رهبر جمهوری اسلامی، از یک‌سو متکی بر ساختارهای نهادی انقلاب اسلامی و قانون اساسی است و از سوی دیگر بر نقش مردم، جوانان و نخبگان در تغییر و پیشرفت تأکید دارد. همین ویژگی سبب می‌شود چارچوب نظریه ساخت‌یابی گیدنز ابزاری مناسب برای فهم این اندیشه باشد.