جامعه شناسی سیاسی انقلاب اسلامی

چکیده موضوع تحول در شکل‌گیری نهاد دولت یا دولت‌سازی در دهه‌های اخیر در بحث توسعه به یکی از چالش برانگیزترین مسایل در علوم سیاسی بوده است. براساس نظریات نونهادگرایان، دولت به عنوان یک کارگزار مستقل مجدداً به متن مطالعات علوم اجتماعی و سیاسی بازگشته و توانسته است به عنوان یک کارگزار فعال و مستقل در تحولات اقتصادی و اجتماعی نقش مستقل و فعال ایفا نماید. بنابراین نهاد دولت در پروسه توسعه‌یافتگی از اهمیت بالایی برخوردار است. این مقاله تلاش دارد تا با روش نهادگرایی و با استفاده از منابع اسنادی-کتابخانه ای به این سوال محوری پاسخ دهد که علیرغم گذشت بیش از یکصدسال از عمر دولت در ایران، چرا هنوز دولت مدرن به عنوان یک «نهاد» در ایران (خصوصاً در دوره مورد بحث ما یعنی جمهوری اسلامی) شکل نگرفته و در نتیجه نهاد دولت از کارایی لازم در امر توسعه برخوردار نیست. در پاسخ به سوال فوق می‌توان این فرضیه را مطرح نمود: انقلاب اسلامی ایران شروعی انعطاف‌پذیر با پدیده دولت ملی داشت، همچنین قالب دولت ملی به معنای سازوکارها و ساختارهای دولتی شکل‌گرفته در زمان پهلوی در دوره جمهوری اسلامی نیز حفظ شد. اگرچه ماهیت رژیم در جمهوری اسلامی هویتی اسلامی داشت و حکومت‌ها هم از نظر نهادینگی حقوقی و قانونی برخوردار هستند، اما به علت اولویت اهداف و آرمانهای کلان(نظیر تاسیس امت واحده جهانی) و بقای نقش متغیر درآمد نفت در نظام اقتصادی-سیاسی ایران ، پدیده دولت-ملت تکمیل نشده و نهاد دولت از کارآمدی ضعیفی در امر توسعه برخوردار بوده است.  

چکیده پرداختن به مسئله طبقه متوسط جدید به منزله یکی از گروه‌های اصلی تأثیرگذار در دورانِ معاصر تاریخ ایران به‌ویژه در چهار دهه اخیر، از ابعاد گوناگونی اهمیت دارد. یکی از این ابعاد که تأثیر به سزایی در شناخت انقلاب اسلامی داشته و خواهد داشت، تحولات، ویژگی‌ها و چالش‌های سیاسی طبقه متوسط جدید در جمهوری اسلامی است. این‌که ظهور و وجود طبقه متوسط جدید در جمهوری اسلامی ایران چه تحولات سیاسی را پشت سر گذاشته و چه چالش‌هایی را فرا روی نظام جمهوری اسلامی ایران قرار می‌دهد؟ سؤال اصلی مقاله حاضر را تشکیل می‌دهد. به لحاظ روش‌شناسی از نوع مطالعه توصیفی تحلیلی می‌باشد که برای جمع‌آوری اطلاعات از روش کتابخانه‌ای استفاده شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که ظهور طبقه متوسط جدید در ایران و تحولات آن، نظام جمهوری اسلامی را با چالش‌هایی از قبیل سیال بودن مطالبات و تمایلات سیاسی، منازعه گفتمانی با طبقه متوسط سنتی، خواسته‌های سیاسی متکثر و حکمرانی خوب مواجه ساخته است.

چکیده نخبگان مفهوم محوری در جامعه شناسی و علوم سیاسی است و علیرغم مفهوم پردازی های مختلف انتقادات زیادی بر آن وارد است. نخبگان به خصوص نخبگان سیاسی از دیرباز تاکنون نقش مهمی در تحولات جوامع در ابعاد مختلف داشته و دارند. انقلاب اسلامی ایران، نقطه عطفی در تاریخ تحولات سیاسی- اجتماعی دنیای معاصر محسوب گشته که تغییرات زیادی را به همراه داشته است. پیروزی انقلاب اسلامی در سال 57 نماد پیروزی یک حکومت مبتنی بر ارزش ها و اعتقادات بود که فصل تازه ای در جنبش های مردمی گشود و جایگاه باورهای ایدئولوژیک را ارتقا داد. در این نظام نخبگان سیاسی از موقعیت برجسته ای برخوردار هستند و نقش مهم و بسزایی را در تصمیم گیری های اساسی در ابعاد مختلف ایفا می کنند. بررسی رفتار نخبگان سیاسی در ایران پس از انقلاب اسلامی بویژه در دو دهه اخیر حکایت از تداوم ویژگی رفتاری و فرهنگی نخبگان سیاسی در جمهوری اسلامی ایران دارد. پرورش و گزینش نخبگان سیاسی در ایران بعد انقلاب یک الگوی سامان مند و از پیش طراحی شده ندارد. در کنار تداوم این ویژگی ها در نخبگان عوامل دیگری مانند ناکارآمدی نهاد های سیاسی که خود  ریشه در رفتار نخبگان دارد منجر به بروز تحولات بسیاری در عرصه سیاسی و اجتماعی جمهوری اسلامی ایران به ویژه در دهه اخیر شده است. در این مقاله به چرخش نخبگان سیاسی پس از انقلاب اسلامی در ایران تاکید داریم. پژوهش حاضر از نوع کیفی و گردآوری داده ها از طریق کتاب ها و مقاله ها انجام شده است. 

چکیده مقام معظم رهبری اقتصاد مقاومتی را یکی از الزامات سیاست‌گذاری اقتصادی کشور برشمرده و فرمودند: یکى از شرائط اقتصاد مقاومتی، استفاده از همه‌‌ى ظرفیتهاى دولتى و مردمى است؛ هم از فکرها و اندیشه‌‌ها و راهکارهائى که صاحبنظران میدهند، استفاده کنید، هم از سرمایه‌‌ها استفاده شود. لذا در این زمینه بسیج ملی آحاد مردم و مسئولین نقش بسزایی دارد. برای بسیج ملی در اقتصاد مقاومتی علاوه بر پیش‌نیازها و ابعاد اقتصادی، نیازمند در نظر داشتن ابعاد غیر‌اقتصادی دیگری نیز هستیم. از جمله: مدیریت جهادی، انسجام ملی، مبارزه با رانت‌خواری و فساد، توجه به سندچشم انداز و اسناد بالادستی، توجه به شرکتهای داده بنیان، چابک‌سازی دولت و... بسیج ملی در این میان نقشی اساسی دارد. وجهه مشترک دو مقوله اقتصاد مقاومتی و بسیج ملی، مردم هستند. در این تحقیق ضمن بهره‌گیری از پژوهش آمیخته با روش توصیفی استنباطی در پی پاسخ به این سوال هستیم که چه راهبردهایی می‌تواند ملت ایران را در اقتصاد مقاومتی بسیج نماید؟

چکیده ژئوپلیتیکی شدن تشیع پس از انقلاب اسلامی و در پی آن، گسترش نقش و عملکرد ایران در روابط بین الملل خاورمیانه، تشیع به یکی از عوامل مهم و تأثیرگذار دنیای ژئوپلیتیک تبدیل شد. تشکیل یک حکومت شیعی با رهبری علمای دینی در کشوری بزرگ و با اکثریت شیعه، هرگز درگذشته روی نداده بود. به‌این‌ترتیب، انقلاب ایران کانون توجه ای برای زنده کردن و رواج هویت دینی شیعیان و حتّی در نگاهی کلی‌تر، هویت دینی مسلمانان پدید آورد و موجب ظهور دولت‌ها و جنبش‌های شیعی در منطقه خاورمیانه گردید که در پی آن موازنه قدرت در این منطقه را دگرگون یا به عبارتی متحول ساخت که نتیجه آن افزایش قدرت و نفوذ شیعیان در تحولات منطقه است. براین اساس تبیین این تحولات در چارچوب ژئوپلیتیک شیعه، موضوع مورد بحث این مقاله است. 

چکیده شکل گیری انقلاب 1357 در ایران دارای ویژگی های منحصر به فردی است که از جملۀ آنها می­توان به اسلامی و مبتنی بر مذهب تشیع بودن آن اشاره کرد. وجود عنصر دین به عنوان اصلی ترین عنصر انقلاب اسلامی، این انقلاب را از سایر انقلاب­ها متمایز نموده است. پس از آن، در بسیاری از کشورهای اسلامی، نفوذ موفقیت­های انقلاب اسلامی و ایدئولوژی امام خمینی­(ره)، با پافشاری موفقیت آمیز بر «اسلام مردمی»، قویاً احساس می شد. آراء و افکار امام خمینی(ره) نقش بسزایی در صدور ارزش­های انقلاب اسلامی به خارج از مرزهای ایران داشته است. مقالۀ حاضر ضمن امعان نظر به تأثیر انقلاب اسلامی ایران بر جنبش­های اسلامی، به کندوکاو تأثیرگذاری اندیشه­های امام خمینی(ره) بر عراق می­پردازد. این در حالی است که ترس و هراس غربیان از بازگشت به اسلام رادیکال و آموزه­های آن و تأثیر بر جنبش­های اسلامی، توجه به انقلاب اسلامی ایران را مهمتر می­نماید.

چکیده تا پیش از وقوع جنگ اول جهانی و سقوط امپراتوری عثمانی، متفکران جهان اسلام اغلب دو مقوله ی دین و دولت را مفاهیمی به هم پیوسته تفسیر می کردند و قائل به جدایی و تفکیک دین و دولت از یکدیگر نبودند. در اواخر دوران امپراتوری عثمانی و اواسط حکومت قاجار، با رشد تفکرات سیاسی غرب در جهان اسلام و بعدها با سقوط این امپراتوری، اندیشه های سیاسی مدرن در میان روشنفکران و نوگرایان مسلمان رشد و گسترش یافت. از قرن نوزده محصلانی که به اروپا رفته بودند، با تاثیرپذیری از اندیشه دولت – ملت ندای جدایی دین از دولت را مطرح کردند. با روی کار آمدن حکومت پهلوی این جریان بیش از پیش تقویت شد و با طیف مذهبیون وارد چالش جدی شد. امام خمینی(ره) که پس از درگذشت آیت الله بروجردی مرجعیت حوزه علمیه را عهده ­دار بود، تلاش کرد تا با ارائه تفسیری جامع­ گرایانه از دین آن را به تمامی ابعاد زندگی انسان پیوند دهد. پژوهش حاضر تلاش دارد تا با طرح این پرسش که منظور از تفسیر جامع­گرایانه امام از اسلام چیست، پاسخ ایشان را در قالب موضوعات عمدتاً سیاسی- اجتماعی تبیین نماید.

چکیده طنز سیاسی می‌تواند تأثیر بسزایی در پیشبرد جامعه به سمت رشد و تعالی داشته باشد. همچنین طنز سیاسی ماهنامه گل‌آقا را می‌توان به عنوان یکی از عوامل زمینه ساز برای نیل به توسعه سیاسی در دوران اصلاحات دانست. این پژوهش در پی پاسخگویی به سؤال طنز سیاسی در فاصله سال‌های 84-76 چه تأثیری بر توسعه‌ی سیاسی ایران داشته است و با فرضیه «طنز سیاسی موجب گشایش فضای تساهل و تسامح و انتقادپذیری و در نتیجه ارتقا توسعه سیاسی ایران در دوره اصلاحات سال‌های 1376 تا 1384 گردیده است»، که به صورت تحلیل محتوای جلد ماهنامه گل‌آقا (94 جلد) به روش اسنادی، کتابخانه‌ای و مصاحبه انجام گرفته است. و با توجه به دارا بودن محورهای مشترک با شاخص‌های توسعه سیاسی و در نتیجه دارا بودن دو رویکرد بازتاب دهنده و جهت دهنده از کاستی‌ها و نقایص از سمت جامعه به سمت دولت سهم بسزایی در گام برداشتن ایران از وضعیت موجود به وضعیت مطلوب داشت. با توجه به بررسی محورهای مشترک دوران اصلاحات و ماهنامه گل‌آقا، تأثیر آن بر توسعه سیاسی کاملاً مشهود است، چنانکه می‌توان طنز سیاسی ماهنامه گل‌آقا را آئینه تمام نمای دلمشغولی‌های دوران اصلاحات بی‌هیچ قسمت تار و تاریک دانست.

چکیده نهضت مشروطه جایگاه ویژه‌ای درتاریخ سیاسی معاصر ایران دارد. در روند تحولات نهضت مشروطه شکل‌گیری ائتلاف گسترده‌ای از کنشگران قابل مشاهده است. روحانیون، بازاریان، روشنفکران و حتی اقلیت‌های مذهبی و قومی در شکل گیری این انقلاب دخیل بوده‌اند. با این‌حال نتیجه نهایی این انقلاب چیزی متفاوت از هدف گروه‌ها و احزاب و سازمان‌ها بوده است. بنابراین سئوالی که در اینجا پیش می‌آید این است که با رویکرد جامعه شناختی جایگاه کارگزاران مشروطه در شکست این جنبش را چگونه می‌توان تحلیل و بررسی کرد؟ فرضیه تحقیق این است که تضادهای داخلی و تناقض‌های آشکار در کنش ورزی گروه‌های دخیل در این انقلاب عامل اصلی شکست این جنبش محسوب می‌شود. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که عدم تعریف درست از مشروطه، دگردیسی مشروطه خواهی به شکل گیری دولت نوساز در قالب فرد قدرتمند(در اینجا رضاشاه)، تناقض‌ها و دودستگی‌های در کارگزاران مشروطه، دخالت قدرت‌های خارجی و تحت کنترل قرار دادن روند تحولات مشروطه باعث عدم موفقیت این نهضت شده و نتیجه نهایی آن تولد یک دیکتاتوری جدید از دل آن بود. روش تحقیق در پژوهش کنونی، کیفی است و تجزیه و تحلیل داده‌ها به صورت توصیفی –تحلیلی در قالب الگوی جامعه شناسی تاریخیِ تفسیری صورت گرفته است.