جامعه شناسی سیاسی انقلاب اسلامی

چکیده این مقاله به بررسی تربیت سیاسی نسل دیجیتال زد (متولدین اواسط دهه ۱۹۹۰ تا اوایل دهه ۲۰۱۰) و نقش آن در فرآیند توسعه سیاسی در جمهوری اسلامی ایران می‌پردازد. نسل زد، به عنوان اولین نسل کاملاً دیجیتال، ویژگی‌های منحصربه‌فردی در نحوه دریافت اطلاعات، شکل‌گیری هویت و تعامل با مسائل سیاسی دارد. همچنین این تحقیق، تلاش دارد تا با تکیه بر مبانی نظری جامعه‌پذیری سیاسی، مفهوم فرهنگ سیاسی دیجیتال و ویژگی‌های نسل زد، چگونگی تربیت سیاسی این نسل در بستر جامعه ایران و تاثیرات بالقوه آن بر مولفه‌های توسعه سیاسی(مانند مشارکت، پاسخگویی و نهادسازی) مورد تحلیل قرار دهد. یافته‌ها و نتایج که براساس مطالعه اسناد، مقالات علمی، گزارش‌ها و تحلیل محتوای رسانه‌های مرتبط با نسل زد مانند شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های آنلاین به دست آمده، نشان می‌دهد که تربیت سیاسی نسل زد در ایران با چالش‌ها و فرصت‌های متعددی روبروست؛ از یک سو، دسترسی گسترده به اطلاعات و پتانسیل بالای مشارکت دیجیتال می‌تواند به عنوان پیشران توسعه سیاسی عمل کند، اما از سوی دیگر، شکاف نسلی، مواجهه با اطلاعات غیردقیق و گاهی ناامیدی از اثربخشی کنش سیاسی، می‌تواند به مانعی برای این فرآیند تبدیل شود.

چکیده توسعه سیاسی یکی از مواردی است که پس از جنگ جهانی دوم نقش قابل توجهی یافته است و نظریه پردازان و سیاستمداران بعد از جنگ جهانی دوم برای حل معضلات پس از جنگ، این مقوله را در دستور کار خود قرار داده‌اند؛ و تمامی کشورها نیز برای ارتقا قدرت خود در سطح بین المللی به توسعه خود در سطوح مختلف از جمله توسعه سیاسی پرداخته اند؛ ویکی از عواملی که نقش اساسی در ارتقاءتوسعه سیاسی دارد، احزاب هستند. ونقش احزاب سیاسی در توسعه سیاسی ایران هم قبل و بعد از انقلاب همواره تعیین کننده بوده است و این نقش پس از انقلاب ۱۳۵۷، به موضوعی پیچیده و چندبعدی تبدیل شده است. یافته های پژوهش حاکی از آن است که احزاب به عنوان نهادهای کلیدی در فرآیند سیاسی، می‌توانند به تقویت دموکراسی، مشارکت عمومی و پاسخگویی دولت کمک کنند. با این حال، چالش‌هایی نظیر محدودیت‌ها، سرکوب و عدم انسجام داخلی، مانع از ایفای نقش مؤثر احزاب در این زمینه شده است. و این مقاله به دنبال پاسخ گویی به این پرسش است که احزاب سیاسی چه نقشی در توسعه سیاسی ایران بعد از انقلاب داشته اند؟ و برای پاسخ گویی به این سوال فرضیه مطرح شده به این صورت است که، احزاب سیاسی با ایجاد انسجام داخلی و توسعه استراتژی‌های مؤثر، می‌توانند چالش‌های موجود را فراگرفته وموجب ارتقای توسعه سیاسی ایران شوند. و از آنجا که اطلاعات به دست آمده برای این پژوهش از طریق منابع از پیش موجود و کتابخانه ای بوده است روش تحقیق توصیفی ـ تحلیلی است.

چکیده توسعه سیاسی در هر جامعه‌ای عمیقاً با فرهنگ عمومی و فرهنگ سیاسی آن پیوند خورده است. برای دستیابی به توسعه پایدار، ضروری است که الگوهای بومی و متناسب با ویژگی‌های جغرافیایی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و تاریخی هر کشور مورد توجه قرار گیرد. الگوبرداری صرف از مدل‌های وارداتی و عمومی، بدون درک واقعی از بافت ملی، نه تنها کارآمد نیست بلکه می‌تواند مانع توسعه شود. این پژوهش نشان می‌دهد که علی‌رغم رشد نهادهای جامعه مدنی و گسترش مطالبات توسعه‌گرایانه در حوزه سیاسی پس از انقلاب مشروطه، توسعه سیاسی در ایران با چالش‌های جدی مواجه بوده است. این چالش‌ها عمدتاً ناشی از سیستم متمرکز حکومتی، ضعف زمینه‌های اجماع در میان نیروهای سیاسی، عدم هماهنگی میان صاحبان ثروت، علم و قدرت، و سیاست‌های نامطلوب قومیتی است که همگی تأثیر منفی بر فرآیند توسعه داشته‌اند. این یافته‌ها به طور خاص بر نقش هویت فرهنگی و "ایرانیت" در درک و پرداختن به این موانع تأکید می‌کند.

چکیده با توجه به اهمیت روزافزون فعالیت احزاب سیاسی در جهان سیاست، در حوزه نظری نیز فعالیت این احزاب مورد عنایت پژوهشگران قرار گرفته است. در این راستا محققان به علل پیدایش و توسعه احزاب سیاسی و نحوه فعالیت این احزاب توجه نموده‌اند. هدف از این تحقیق بررسی دیدگاه‌ها و نظریات موجود در این خصوص می‌باشد که در کل در سه دسته قرار می‌گیرند و عبارت‌اند از: «دیدگاه مبتنی بر انتخابات»، «دیدگاه تضاد طبقاتی و شکاف اجتماعی» و «دیدگاه مبتنی بر نوسازی و توسعه سیاسی». این مقاله که از نوع تحلیلی ـ توصیفی است، تلاش دارد که با توجه به پیشینه این موضوع، ضمن ارایه مباحثی مقدماتی در قالب سابقه تاریخی احزاب سیاسی، مختصات و کارویژه‌های آن‌ها و همچنین دلایل عدم موفقیت احزاب سیاسی در ایران، با بهره‌برداری از منابع کتابخانه‌ای، سه دیدگاه فوق‌الذکر را مورد بررسی قرار داده و امکان جمع میان این دیدگاه‌ها را، علی‌الخصوص در مورد فعالیت احزاب سیاسی در ایران، مطرح سازد.

چکیده طبقه متوسط جدید بزرگترین و تأثیرگذارترین قشر جامعه‌ی امروز است که ریشه‌ی آن به مدرنیزاسیون زمان رضاخانی برمی‌گردد. این طبقه پس از پیروزی انقلاب اسلامی از لحاظ کمّی و کیفی گسترش بسیار یافته‌است؛ بویژه از دهه 1370 به بعد، تحولات آن تأثیرگذاری بیشتری از خود به نمایش گذاشته‌است. طی سال‌های اخیر و به طور مشخص‌تر از سال 1398 شاهد ایجاد شکاف بیشتر میان طبقه متوسط جدید و نظام سیاسی جمهوری اسلامی بوده‌ایم؛ شکافی که بیش از هر چیز نیازمند پاسخگویی به خواسته­های فزاینده این طبقه از جامعه است. پژوهش حاضر به دنبال بررسی تحولات این طبقه و پاسخ به این پرسش است که «طبقه متوسط جدید در ج.ا.ا تا بروز ناآرامی‌های سال 1401 چه تحولاتی را طی کرده و پیامد آن چیست؟» داده‌های پژوهش نشان می‌دهد که طبقه متوسط جدید در ایران ظرفیت بالایی در ابعاد گسترده اجتماعی، سیاسی و فرهنگی دارد که می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد؛ اما با توجه به عدم پاسخگویی درست به مطالباتشان، این طبقه در برهه‌هایی به عنوان تهدیدی امنیتی علیه نظام سیاسی جلوه‌گر شده است.

چکیده هدف مقاله حاضر بررسی نقش احزاب در توسعه‌سیاسی و شایسته سالاری در ایران با تأکید بر شایسته ‌سالاری است. به دلیل ارتباط تنگانگ توسعه سیاسی و شایسته سالاری سیاسی در این پژوهش، نقش احزاب بر دو متغیر مورد بررسی قرار گرفته است. پژوهش حاضر توصیفی تحلیلی است و با استفاده از روش کتابخانه‌ای به بررسی موضوع مورد اشاره پرداخته است. یافته‌ها بر این امر دلالت دراد احزاب از طریق ایجاد مشارکت سیاسی، ایجاد مشروعیت سیاسی، جامعه‌پذیری سـیاسی و مدیریت منازعات ملی در توسعه سیاسی تأثیرگذار است. همچنین احزاب با ایجاد توسعه سیاسی زمینه تحقق شایسته سالاری سیاسی را فراهم می کند. در واقع احزاب با ایجاد توسعه سیاسی، از طریق ایجاد بستر حاکمیت و اجرای قانون باعث شایسته سالاری سیاسی می گردد که همین خود نیز به تقویت و توسعه سیاسی کمک می کند. در ایران اما عواملی چون عملکرد ضعیف و فصلی بودن احزاب، موانع قانونی، عدم پذیرش احزاب در فرهنگ سیاسی مردم مانع تاثیرگذاری این نهاد بر فرایند توسعه سیاسی است. نتیجه اینکه یک نظام سیاسی درحال‌توسعه برای جذب و حل تعارضات موجود نوپدید در یک جامعه سیاسی می‌بایست ظرفیت‌ها و گنجایش‌های­ لازمه را توسط سازمان‌ها و سیستم‌های نهادمند در درون خویش به وجود آورد به‌این‌ترتیب بدیهی است­که قوی‌ترین عامل توسعه ایجاد نظام حزبی است، آن‌هم نه هر سازمان و حزبی بلکه تشکیلاتی نهادینه‌شده در طول زمان و بهره‌مند از محتوایی اثربخش و کارآمد و این امری است که در یک جامعه و در یک نظام سنتی به ‌سادگی میسر نیست.

چکیده مشارکت سیاسی زنان همواره از مسائل چالش‌برانگیزی بوده است که نظام‌های سیاسی طی دهه‌های اخیر با آن مواجه بوده اند و علیرغم اینکه در این موضوع کشورها پیشرفت‌های چشم‌گیری داشته‌ و بستر مناسبی جهت حضور آنان در حوزه عمومی فراهم شده، برخی تنها به صرف الزامات اجتماعی و به ویژه برآمده از ملاحظات سیاسی، در عرصه عمومی حضور یافته‌اند. به همین منظور مقاله حاضر با هدف بررسی نقش و مشارکت سیاسی زنان در فرایند توسعه سیاسی را در کشورهای ایران، افغانستان و عربستان و نیز براساس نوع و میزان بازنمایی این نقش و دلایل کم رنگ و پررنگ شدن مقطعی این نقش، به دنبال پاسخ به این سوال اساسی بوده که «مشارکت سیاسی زنان در کشورهای ایران، افغانستان و عربستان، در دو دهه گذشته (2000-2020) متاثر از چه عواملی بوده است؟». مقاله حاضر با رویکردی مقایسه‌ای و با روشی توصیفی-تحلیلی به بررسی مشارکت سیاسی زنان در سه کشور مذکور پرداخته است. نتایج حاکی از این است که فرهنگ سیاسی، ساخت قانونی و ساختار حزبی در این سه کشور، باعث محدود شدن مشارکت سیاسی زنان شده است. و در این راستا زنان در تقابل با این وضعیت مبارزات سیاسی خود را برای به دست آوردن حقوق سیاسی و اجتماعی خود صورت داده‌اند

چکیده نگرش متفاوت فقهای عصر مشروطه نسبت به ماهیت دولت در عصر غیبت و تفاوت نقطه عزیمت آن‌ها از اصل اولیه عدم جواز تشکیل حکومت در عصر غیبت باعث اختلاف رویکرد درباره چگونگی تشکیل حکومت در دوران مشروطه و ارائه دو نوع مدل حکومتی توسط آنان گردید. مقاله حاضر در پاسخ به این سؤال که رویکرد فقهای عصر مشروطه درباره ماهیت حکومت چه تأثیری بر فرآیند تشکیل و نهادینه‌سازی سلطنت مشروطه و به‌تبع آن بر فرآیند توسعه سیاسی در ایران معاصر داشته؟ با استفاده از روش توصیفی– تحلیلی در چارچوب مطالعات جامعه‌شناسی تاریخیِ تفسیری، معتقد است: عدم انسجام نظری فقهای عصر مشروطه در مواجهه با سلطنت مشروطه، به‌تدریج باعث ایجاد مرزبندی‌هایی در جامعه شد؛ به‌گونه‌ای که برخی تأسیس نهادهای جدید را مخالف موازین شرعی قلمداد کرده مبارزه با آن را واجب و در مقابل عده‌ای حفظ اساس اسلام را منوط به‌شکل‌گیری چنین نهادهایی دانسته، تلاش برای تشکیل آن‌ها را جهاد فی سبیل الله معرفی کردند. بر اساس یافته‌های این پژوهش، تقدس بخشی به رفتارهای سیاسی ذیل عناوین شرعی، لاجرم جامعه معاصر ایران را به سمت چندپارگی‌های اجتماعی، سیاسی و حقوقی سوق داد و حالتی متصلب به شکاف‌های ایجادشده داد؛ وضعیتی که باعث بروز درگیری‌های فیزیکی و حذف بسترهای گفتگوی مسالمت‌آمیز میان دو گروه حامیان و مخالفان حکومت مشروطه و ایجاد اختلال در روند نهادینه‌سازی سلطنت مشروطه به‌عنوان یکی از شاخص‌های حکومت قانون شد و به‌تبع آن فرآیند توسعه سیاسی در ایران معاصر را نیز تحت‌الشعاع قرار داد.

چکیده نهضت مشروطیت که با هدف برقراری حاکمیت قانون و ملت در سال 1285 شمسی روی داد، حرکت مهم و نقطه‌ی عطفی در تاریخ معاصر ایران به‌شمار می‌رود. در جریان این جنبش انجمن‌ها و گروه‌های سیاسی فراوانی شکل گرفتند؛ اما هیچ یک نتوانستند حرکت مثبتی در جهت برقراری دموکراسی و جامعه‌ی مدنی پایدار بردارد. در این پژوهش به دنبال تبیین جامعه شناختی ناکامی نخبگان و توده‌ها در نخستین تجربه‌ی مشارکتی و تاثیر آن بر توسعه‌ی سیاسی ایران در عصر مشروطه و پس از انقلاب اسلامی ایران هستیم. در جهت تحلیل این موضوع، از نظریه‌ی هانتینگتون و نظریه‌ی شکاف‌های اجتماعی استفاده می‌شود، نگارنده بر این نظر است که ویژگی‌هایی همچون ناآگاهی توده‌ها، بالانشینی روشنفکران و کوتاهی آنان در همراه‌سازی توده‌ها و از سوی دیگر تعارضات ایدئولوژیک و رقابت‌های غیرنهادمند نخبگان و احزاب به ناکامی منجر شد.

چکیده طنز سیاسی هفته‌نامه گل‌آقا را می‌توان یکی از عوامل زمینه‌ساز برای نیل به توسعه سیاسی در دوران اصلاحات دانست. این پژوهش در پی پاسخگویی به این سوال اصلی است که طنز سیاسی هفته‌نامه گل‌آقا در فاصله سال‌های 80-76 چگونه بر توسعه‌ی سیاسی ایران تأثیرگذار بوده است. فرضیه‌‌ای که بر اساس مطالعه بررسی شد این است که "طنز سیاسی هفته‌نامه گل‌آقا بستر انتقادپذیری و تسامح و در نتیجه ارتقاء توسعه سیاسی ایران در سال‌های 1376 تا 1380 را فراهم کرده است" تحلیل محتوای هفته‌نامه گل‌آقا به روش اسنادی، کتابخانه‌ای و مصاحبه انجام گرفته و به این نتیجه رسید که طنز سیاسی با توجه به دارا بودن محورهای مشترک با شاخص‌های توسعه سیاسی و در نتیجه دارا بودن دو رویکرد بازتاب دهنده و جهت دهنده از کاستی‌ها و نقایص از سوی جامعه به سمت دولت، سهم بسزایی در گام برداشتن ایران از وضعیت نابسامان موجود به وضعیت به‌سامان مطلوب داشت. با توجه به بررسی محورهای مشترک دوران اصلاحات و هفته‌نامه گل‌آقا، تأثیر آن بر توسعه سیاسی کاملاً مشهود بوده، چنانکه می‌توان طنز سیاسی هفته‌نامه گل‌آقا را آئینه تمام نمای دلمشغولی‌های دوران اصلاحات بی‌هیچ قسمت تار و تاریک دانست.

چکیده طنز سیاسی می‌تواند تأثیر بسزایی در پیشبرد جامعه به سمت رشد و تعالی داشته باشد. همچنین طنز سیاسی ماهنامه گل‌آقا را می‌توان به عنوان یکی از عوامل زمینه ساز برای نیل به توسعه سیاسی در دوران اصلاحات دانست. این پژوهش در پی پاسخگویی به سؤال طنز سیاسی در فاصله سال‌های 84-76 چه تأثیری بر توسعه‌ی سیاسی ایران داشته است و با فرضیه «طنز سیاسی موجب گشایش فضای تساهل و تسامح و انتقادپذیری و در نتیجه ارتقا توسعه سیاسی ایران در دوره اصلاحات سال‌های 1376 تا 1384 گردیده است»، که به صورت تحلیل محتوای جلد ماهنامه گل‌آقا (94 جلد) به روش اسنادی، کتابخانه‌ای و مصاحبه انجام گرفته است. و با توجه به دارا بودن محورهای مشترک با شاخص‌های توسعه سیاسی و در نتیجه دارا بودن دو رویکرد بازتاب دهنده و جهت دهنده از کاستی‌ها و نقایص از سمت جامعه به سمت دولت سهم بسزایی در گام برداشتن ایران از وضعیت موجود به وضعیت مطلوب داشت. با توجه به بررسی محورهای مشترک دوران اصلاحات و ماهنامه گل‌آقا، تأثیر آن بر توسعه سیاسی کاملاً مشهود است، چنانکه می‌توان طنز سیاسی ماهنامه گل‌آقا را آئینه تمام نمای دلمشغولی‌های دوران اصلاحات بی‌هیچ قسمت تار و تاریک دانست.