جامعه شناسی سیاسی انقلاب اسلامی

مدیریت درآمدهای نفتی و تورم در ایران: تحلیل تجربه شوک نفتی دهه ۵۰ شمسی و دلالت‌های آن بر اقتصاد جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

ملیحه ابویسانی 1
مرتضی دهقان نژاد 2
نزهت احمدی 2

1 دانشجوی دکتری تاریخ ایران اسلامی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

2 استاد تاریخ، گروه تاریخ، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

چکیده
اقتصاد ایران در دهه‌های گذشته همواره با وابستگی قابل توجهی به درآمدهای نفتی همراه بوده است؛ ویژگی‌ای که تأثیر مهمی بر ثبات اقتصاد کلان کشور داشته است. یکی از مهم‌ترین نمونه‌های تاریخی پیامدهای این وابستگی، شوک نفتی دهه ۱۳۵۰ شمسی است؛ دوره‌ای که افزایش شدید قیمت جهانی نفت موجب رشد بی‌سابقه درآمدهای نفتی ایران شد. این افزایش درآمد در ابتدا به گسترش سریع هزینه‌های دولت و رونق نسبی فعالیت‌های اقتصادی انجامید، اما به دلیل نبود سازوکارهای نهادی کارآمد برای مدیریت این منابع، به رشد نقدینگی، افزایش تقاضای کل و در نهایت تشدید فشارهای تورمی منجر شد. پژوهش حاضر بررسی می‌کند که چگونه افزایش ناگهانی درآمدهای نفتی در دهه ۱۳۵۰ به تورم و عدم تعادل‌های ساختاری در اقتصاد ایران انجامید. این مطالعه با استفاده از رویکرد تاریخی–تحلیلی در چارچوب اقتصاد سیاسی انجام شده و از داده‌های کمی مانند درآمدهای نفتی، مخارج دولت، رشد نقدینگی، تولید ناخالص داخلی و نرخ تورم، در کنار منابع کیفی همچون اسناد تاریخی و گزارش‌های اقتصادی بهره گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از درآمدهای نفتی به گسترش هزینه‌های دولتی، واردات گسترده و فعالیت‌های غیرمولد اختصاص یافت، در حالی که سرمایه‌گذاری در ظرفیت‌های تولیدی داخلی محدود باقی ماند. این وضعیت موجب افزایش شکاف میان تقاضای کل و عرضه داخلی و در نتیجه تشدید تورم شد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که مدیریت نامناسب درآمدهای نفتی در چارچوب اقتصاد رانتیر می‌تواند به بی‌ثباتی اقتصاد کلان منجر شود.

کلیدواژه‌ها

تورم
فقر
اقتصاد سیاسی
جمهوری اسلامی ایران

عنوان مقاله English

Oil Revenue Management and Inflation in Iran: An Analysis of the 1970s Oil Shock and Its Implications for the Economy of the Islamic Republic of Iran

نویسندگان English

Malihe Abavisani 1
Morteza Dehghannejad 2
Nozhat Ahmadi 2
1 Phd Student of History of Islamic Iran, University of Isfahan, Isfahan, Iran
2 Professor of History, Department of History, University of Isfahan, Isfahan, Iran
چکیده English

Iran’s economy has long been characterized by a high dependence on oil revenues, a feature that has significantly influenced the country’s macroeconomic stability. One of the most critical historical episodes illustrating the consequences of this dependence is the oil shock of the 1970s, when the sharp rise in global oil prices led to an unprecedented increase in Iran’s oil income. While this surge initially stimulated rapid economic expansion and government spending, the absence of effective institutional mechanisms for managing these revenues contributed to rising liquidity, growing aggregate demand, and ultimately significant inflationary pressures. This study examines how the sudden increase in oil revenues during the 1970s contributed to inflation and structural imbalances in the Iranian economy. Using a historical–analytical approach within the framework of political economy, the research analyzes both quantitative data—including oil revenues, government expenditures, liquidity growth, GDP, and inflation—and qualitative sources such as historical documents and economic reports. The findings indicate that a large share of oil revenues was allocated to government spending, large-scale imports, and non-productive sectors, while investment in domestic productive capacities remained limited. This imbalance led to a widening gap between aggregate demand and domestic supply, intensifying inflationary pressures. The study concludes that ineffective management of oil revenues within a rentier economic structure contributed significantly to macroeconomic instability. The experience of the 1970s highlights the importance of institutional mechanisms, prudent fiscal management, and investment in productive sectors for ensuring long-term economic stability in resource-dependent economies such as Iran.

کلیدواژه‌ها English

Inflation
Poverty
Political Economy
Islamic Republic of Iran
آقائی، محمد؛ کشاورز شکری، عباس و حیدری، زهرا(1403). بررسی قدرت سرکوب و خشونت دولتی: مطالعه موردی رژیم پهلوی دوم. جامعه شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 5(1)، 229-254.
امیری، مصطفی؛ رحمتی‌فر، سمانه و گرجی ازندریانی، علی‌اکبر(1402). بررسی جامعه‌شناسی سیاسی مبانی فکری عقیدتی حقوق ملت در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و مشروطه. جامعه شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 4(4)، 79-101.
زوارزاده، غلامعلی؛ زینالی، صادق؛ تاجیک، هادی و کروژده، مظاهر(1395). جهت گیری های کلان در سیاست خارجی دولت های رانتیر در ایران. جستارهای سیاسی معاصر، 7(1)، 43-67.
شیرخانی، محمدعلی و حسینی پور، سیدمصطفی(1399). اقتصاد رانتیر و نظام تحریم‌های هوشمند: مطالعه موردی جمهوری اسلامی ایران روابط خارجی، 12(2)، 217-244.
شیرزاد، حمیدرضا(1392). تاثیر جهانی شدن نئولیبرال بر دولت تحصیلدار (رانتیر) جمهوری اسلامی ایران از منظر اقتصاد سیاسی بین الملل. مطالعات روابط بین الملل (پژوهشنامه روابط بین الملل)، 6(22)، 167-207.
صادقی، سید شمس الدین؛ اخوان کاظمی، مسعود و لطفی، کامران(1403). آسیب‌شناسی روندهای ملت‌سازی در ایران از منظر جامعه‌شناختی (با تمرکز بر دوران پسا انقلاب اسلامی). جامعه شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 5(4)، 319-345.
عسکری، محسن(1389). تاثیر درآمدهای نفتی بر ایجاد دولت رانتیر و دموکراسی. علوم سیاسی، 4(13)، 181-197.
غفاری، مسعود؛ صادقی سقدل، حسین و باشدجهرمی، هادی(1398). تاثیر دولت رانتیر بر فرایند خصوصی سازی؛ مطالعه موردی ایران بعد از انقلاب (1357-1397). مطالعات راهبردی سیاست گذاری عمومی، 9(30)، 91-69.
فتحی پور، ارسلان؛ قدمی، محسن؛ هندیانی، عبداله و رضایی، علی اکبر(1397). جایگزینی صنعت گردشگری با درآمد نفت؛ ضرورت تحقق امنیت پایدار. مطالعات راهبردی، 21(3)، 33-56.
قنبری مله، زهرا (1402). قحطی بزرگ در ایران و تاثیر آن بر اوضاع اجتماعی و اقتصادی ایران پیش از قدرت گیری پهلوی اول. جامعه شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 4(4)، 237-254.
کمالی زاده، محمد(1393). تاثیر جهانی شدن بر کارکرد توزیعی دولت رانتیر. پژوهش سیاست نظری، جدید(16)، 1-19.
Abdelsalam, M. A. M. (2023). Oil price fluctuations and economic growth: The case of MENA countries. Review of Economics and Political Science, 8(5), 353–379.
Abeysinghe, T. (2001). Estimation of direct and indirect impact of oil price on growth. Economics Letters, 73(2), 147–153.
Abrahamian, E. (2008). A History of Modern Iran. Cambridge: Cambridge University Pres.
Amjad, M. (2022). Iran: From royal dictatorship to theocracy (H. Moftakhari, Trans.). Baz Publishing.
Amuzegar, J. (2014). The Islamic Republic of Iran: reflections on an emerging economy. Routledge.
Ashraf, A., & Azizi, A. B. (2021). Social classes, the state, and revolution in Iran (S. Torabi Farsani, Trans.). Niloofar Publishing.
Azghandi, A. (2023). Iran's foreign relations 1320-1357. Ghomes Publishing.
Auty, R. (2004). The political economy of growth collapses in mineral economies. Minerals & Energy-Raw Materials Report, 19(4), 3-15.
Beblawi, H., & Luciani, G. (1987). The Rentier State in the Arab World. London: Croom Helm.
Corden, W. M., & Neary, J. P. (1982). Booming sector and de-industrialisation in a small open economy. The economic journal, 92(368), 825-848.
Diba, F. (2023). My daughter Farah: The memoirs of Farideh Diba (E. Rais Firouz, Trans.). Be Aafarin Publishing.
Doroodi, R. (2024). 53 years of the Pahlavi era as narrated by the court. Center for Islamic Revolution Documents.
Farmanfarmaian, M. (1998). Blood and oil: Memoirs of a Persian prince (M. Haghighat Khah, Trans.). Ghoghnoos Publishing.
Farzanegan, M. R., & Markwardt, G. (2009). The effects of oil price shocks on the Iranian economy. Energy Economics, 31(1), 134–151.
Fesharaki, F. (2025). Development of the Iranian oil industry. Praeger Publishers.
Kamshad, H. (2022). In the service of the peacock throne: The diaries of the last Shah's ambassador in London. Tarh-e No Publishing.
Karbaschi, G. (1992). Seven thousand days of Iranian history and the Islamic Revolution. Foundation for the History of the Islamic Revolution of Iran.
Kappeler, A. (2024). The devil and Florentino: Specters of petro-populism in Venezuela. Comparative Studies in Society and History, 66(3), 474-500.
Katouzian, H. (2003). The political economy of Iran: From constitutionalism to the end of the Pahlavi dynasty (M. Nafisi, Trans.). Nashr-e Markaz.
Katouzian, H. (2022). Political economy of Iran under the Pahlavi’s. International Journal of New Political Economy, 3(2), 197-241.
Khezri, M. (2010). Dutch syndrome and the proper use of oil incomes. Strategic Studies Quarterly, 12(46), 67–82.
Lubeck, P. M., & Reifer, T. E. (2015). The politics of global Islam: US hegemony, globalization, and Islamist social movements. In A. Antoniades, A. M. M. A. O. (Eds.), Globalization, hegemony and power: Antisystemic movements and the global system. Routledge.
Majidi, A. (2021). Memoirs of Abdolmajid Majidi (H. Ladjevardi, Ed.). Gam-e No Publishing.
Mahdavi Adeli, M., Ghezalbash, A., & Daneshnia, M. (2012). The effect of oil price changes on some of the main Iranian macroeconomic variables. Iranian Energy Economics, 1(3), 131-170.
Masoud Ansari, A. A. (2024). Me and the Pahlavi family (H. Abotorabian, Ed.). Fakhteh Publishing.
Mahdavy, H. (2015). The patterns and problems of economic development in rentier states: the case of Iran. In Studies in the economic history of the Middle East. Routledge.
Moftakhari, H., Hosseini, M., Laylaz, S., & Ramavi, G. (2021). A study of the efficacy of headquarters for fighting overcharging in accelerating the pace of the fall of Pahlavi regime and victory of Islamic Revolution. Matin Research Journal, 22(89), 105–130.
Mookerjea, S. (2017). Petrocultures in passive revolution: The autonomous domain of treaty poetics. In S. Wilson, A. Carlson, & I. Szeman (Eds.), Petrocultures: Oil, politics, culture. McGill-Queen's University Press.
Naderi, A. R., & Hooshangui, H. R. (2020). The deprivation cases and social gap in the Second Pahlavi era (causes and contexts). State Studies of Contemporary Iran, 6(3), 93–115.
Nabati, A. (2023). The development and fall of the second Pahlavi government; Examining the fifth economic development program (Based on documents). Islamic Revolution Studies, 4(8), 313–354.
National Archives and Library of Iran. (n.d.). Document No. 30838/293, p. 3; Document No. 340000326, pp. 3, 5; Document No. 2207570, pp. 53–60; Document No. 22024354, p. 40.
Olivera, J.H.G. (1964). On structural inflation and Latin American structuralism. Oxford Economic Papers, 16(1), 321-332.
Omidi, N. (2023). Investigating the position of oil revenues in the five development programs (1949-1978) during the Pahlavi era. Tārīkh-i Īrān, 16 (1), 79-102.
Pesaran, M. H. (1997). Economy in the Pahlavi period. In E. Yarshater (Ed.), Encyclopædia Iranica. Bibliotheca Persica Press.
Plan and Budget Organization. (1978). Gozāresh-e kārkard-e barnāme-ye panjom-e tose'eh (1357-1352) [Performance report of the fifth development plan (1978-1973)]. Plan and Budget Organization.
Sachs, J. D., & Warner, A. M. (2001). The curse of natural resources. European economic review, 45(2), 827-838.
Sullivan, W. H. (2025). Mission to Iran: The memoirs of William H. Sullivan, last US ambassador to Iran (I. Moshfeghifar, Trans.). Institute of Cultural Arts and Publications, Center for Islamic Revolution Documents.
Takroosta, A., Mohajeri, P., Mohamadi, T., & Shakeri, A. (2019). The impact of oil price shocks on growth and inflation of OPEC countries with an emphasis on OPEC political risk shocks. Iranian Energy Economics, 8(30), 23-60.
Watts, M. (2001). Petro-violence: Community, extraction, and political ecology of a mythic commodity. In N. L. Peluso & M. Watts (Eds.), Violent environments. Cornell University Press.
Zamani, R. (2021). The effect of political instability on economic growth in Iran between two revolutions (1907-1979). Iranian Economic Review, 25(4), 777-790.

صفحه اصلی

راهنمای نویسندگان

ارسال مقاله

داوران

تماس با ما