بازخوانی ایدئولوژی ضد امپریالیستی حزب توده ایران در پرتو جنگ تحمیلی عراق علیه ایران: واکاوی پیوند ساختاری حزب با منافع ژئوپلیتیکی اتحاد شوروی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار علوم سیاسی، دانشگاه سازمان صدا و سیما، تهران، ایران

چکیده
پژوهش حاضر با رویکردی تفسیری- تاریخی سیاست ایدئولوژیک حزب توده ایران در قبال جنگ تحمیلی عراق بر ایران (1367-1359) را مورد واکاوی قرار می‌دهد. این پژوهش مدعی است که موضع‌گیری حزب در این برهه، بیش از آنکه ریشه در تحلیل مستقل از منافع ملی ایران یا مبانی نظری بومی داشته باشد، از چارچوب منافع و ملاحظات ژئوپلیتیکی اتحاد شوروی در منطقه تأثیر پذیرفته است. همچنین این پژوهش با اتکا به روش تحلیل گفتمان انتقادی و با استفاده از اسناد منتشر شده حزب توده، نشریات رسمی آن، و تحلیل زمینه‌های سیاست خارجی شوروی، تلاش می‌کند سازوکار تأثیرپذیری ایدئولوژی حزب از سیاست خارجی شوروی را در قبال جنگ تحمیلی عراق علیه ایران نشان دهد. نتایج نشان می‌دهد که تفسیر حزب از جنگ به عنوان «نبرد برادرکشی تحریک‌شده از سوی امپریالیسم غرب» و تأکید بر «ضرورت حفظ ثبات در منطقه» عملاً هم‌سو با اهداف شوروی برای جلوگیری از گسترش تنش و حفظ موازنه قدرت در برابر نفوذ غرب بود. این هم‌سویی، با وجود برجسته کردن وجه «ضد امپریالیستی» ایدئولوژی حزب، منجر به مغفول ماندن ابعاد ملی و استقلال‌طلبانه مبارزه با تجاوز خارجی در گفتمان حزب شد و پیامدهای نامطلوبی بر موقعیت سیاسی و اجتماعی آن در ایران گذاشت.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Rereading the anti-imperialist ideology of the Tudeh Party of Iran in light of the imposed war on Iran by Iraq: Analysis of the structural link of the party with the geopolitical interests of the Soviet Union

نویسنده English

Ali Darabi
Associate Professor of Political Science, University of Radio and Television of Iran, Tehran, Iran
چکیده English

The present study, with an interpretive-historical approach, examines the ideological policy of the Iranian Tudeh Party towards the imposed war on Iran by Iraq (1970-1978). This study claims that the party’s stance at this time was influenced by the interests and geopolitical considerations of the Soviet Union in the region, rather than being rooted in an independent analysis of Iran’s national interests or indigenous theoretical foundations. Also, relying on the method of critical discourse analysis and using published documents of the Tudeh Party, its official publications, and an analysis of the context of Soviet foreign policy, this study attempts to show the mechanism of the party’s ideology being influenced by Soviet foreign policy towards the imposed war on Iran by Iraq. The results show that the party’s interpretation of the war as a “fratricidal war provoked by Western imperialism” and its emphasis on the “necessity of maintaining stability in the region” were in fact in line with Soviet goals of preventing the spread of tension and maintaining the balance of power against Western influence. This alignment, despite highlighting the “anti-imperialist” aspect of the party’s ideology, led to the neglect of the national and independence-seeking dimensions of the fight against foreign aggression in the party’s discourse, and had undesirable consequences for its political and social position in Iran.

کلیدواژه‌ها English

Tudeh Party of Iran, Iraq'
s imposed war against Iran, anti-imperialism, Soviet geopolitics
استمپل، جان. دی(1403). درون انقلاب ایران، ترجمه منوچهر شجاعی،چ3، تهران: نشر رسا.
اسکندری، ایرج(1381). خاطرات ایرج اسکندری: دبیر اول حزب توده ایران(۱۳۴۹ـ ۱۳۵۷)، تهران: نشر موسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی.
ایزدی، نعمت‌الله(1392). عملکرد شوروی در جنگ تحمیلی، تهران: انتشارات اطلاعات.
آبراهامیان، یرواند(۱403). ایران بین دو انقلاب، ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی ولیلایی، چاپ سی و چهارم، تهران: نشر نی.
برهان، عبدالله(1400). کتاب کارنامه حزب توده و راز سقوط مصدق (بخش اول تا هفتم)، چ2، تهران: انتشارات علم.
جمعی از نویسندگان(1378). حزب توده از شکل‌گیری تا فروپاشی، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
جهان تاب، میلاد(1399). حزب توده (1320 تا کودتای 28 مرداد)، تهران: نشر سرایش.
حزب توده ایران(1359). اسناد و اعلامیه‌های حزب توده ایران، بخش اول، از شهریور ۱۳۵۷ تا پایان اسفند ۱۳۵۸، شماره ۶۸، تهران: انتشارات حزب توده ایران.
حزب جمهوری اسلامی(1359). القای ایدئولوژی آمریکایی، تهران، انتشارات حزب جمهوری اسلامی.
خامه ای، انور(1372). خاطرات سیاسی، چ1، تهران: نشر علم – گفتار.
خسروپناه، محمدحسین(1403). سازمان افسران حزب توده ایران، تهران: انتشارات شیرازه.
خندان، عباس(1362). اعترافات سران حزب توده ایران، تهران: مرکز نشر انقلاب.
دارابی، علی(1404). جریان شناسی سیاسی ایران معاصر، چ 24، تهران: انتشارات سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
رحمتی، مهدی(1389). روابط ایران و شوروی در دوره جنگ ایران و عراق (با تأکید بر مسأله افغانستان)، مطالعات دفاع مقدس، 9(34)، 94-77.
رضوانی‌فر، اسماعیل(بی تا). حزب توده ایران، دانشنامه امام خمینی، ج۴، صص386-380.
زیباکلام، صادق(۱۳۹6). مقدمه ای بر انقلاب اسلامی، تهران: روزنه.
شاه قلیان قهفرخی، رضا(1396). نقش و عملکرد اتحاد جماهیر شوروی در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، جامع دفاع مقدس، 2(2).
شفیع نورمحمدی، قاسم(1404). جاسوسی در حزب: برادران یزدی و حزب توده ایران، چ6، تهران: انتشارات موسسه فرهنگی هنری جهان کتاب.
طبری، احسان(1358). برخی مسائل حاد انقلاب ایران، چاپ‌شده در مجموعه مقالات (۲)، تهران: انتشارات آذرنوش.
طبری، احسان(1399). کژراهه: خ‍اطرات‍ی از ت‍اری‍خ ح‍زب ت‍وده، چ6، تهران: انتشارات امیرکبیر.
عابدین، هاله(1397). یک روایت معتبر درباره حزب توده، تهران: انتشارات به نشر.
علوی، بزرگ(1401). پنجاه و سه نفر، چ10، تهران: موسسه انتشارات نگاه.
فروتن، غلامحسین(1380). یادهایی از گذشته: خاطرات دکتر غلامحسین فروتن، به کوشش علی دهباشی، جلد اول، تهران: نشر سخن.
فرهمند راد، شیوا(1404). از بازگشت تا اعدام: حزب توده ایران و انقلاب بهمن ۱۳۵۷، ویراست دوم، بی جا: بی نا.
قوچانی، محمد(1399). جمهوری مقدس، چ4، تهران: نقش و نگار.
کامبخش، عبدالصمد(1350). سی سال فعالیت ثمربخش، دنیا، دوره ۲، سال دوازدهم، شماره ۳
کدی، نیکی‌. آر(1385). نتایج انقلاب ایران، ترجمه مهدی حقیقت‌خواه، چاپ دوم، تهران: ققنوس.
کوزیچکین، ولادیمیر(1370). کا گ ب در ایران، افسانه و واقعیت، ترجمه اسماعیل زند و حسین ابوترابیان، تهران: انتشارات حکایت.
کیانوری، نورالدین(1359). انقلاب بزرگ و شکوهمند میهن ما، دنیا، 1(4).
کیانوری، نورالدین(1360). ضدانقلاب را می‌توان و باید درهم شکست، تهران: انتشارات حزب توده ایران.
کیانوری، نورالدین(1372). خاطرات نورالدین کیانوری، تهران: اطلاعات.
محمدی ری شهری، محمد(1385). خاطره‌ها(خاطرات آیت‌الله)، جلد 2، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
مدیرشانه‌چی، محسن(1404). حزب توده ایران؛ ۱۴۰۰ – ۱۳۲۰، تهران: انتشارات چاپخش.
مدیرشانه‌‌چی، محسن (1388). پنجاه سال فراز و فرود حزب توده ایران، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
ملکشاهی، مجید(1402). سازمان نظامی حزب توده در عصر پهلوی دوم، ایلام: نشر زانا.
موسوی خمینی، امام روح الله(1389). صحیفه امام خمینی(ره)، 22 جلد، تهران: نشر  موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى(ره).
نجاتی، غلامرضا(1378). جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران و کودتای 28 مرداد 1332، چ8، تهران: شرکت سهامی انتشار.
نورمحمدی، قاسم(1385). حزب توده ایران در مهاجرت: مطالعه‌ای براساس اسناد منتشر نشده آلمان شرقی، تهران: نشر اختران.
هاشمی رفسنجانی، اکبر(1385). از روز اول مطمئن بودم نمی‌بازیم، روزنامه همشهری، ۱/۷/۱۳۸۵.
هرمن، ریچارد(1379). نقش ایران در ادراکات و سیاستهای اتحاد جماهیر شوروی، چاپ‌شده در نه شرقی، نه غربی (روابط خارجی ایران با آمریکا و شوروی)، ویراستاران نیکی کدی و مارک گازیورسکی، ترجمه ابراهیم متقی و الهه کولایی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
یزدی، ابراهیم(1379). سه جمهوری، تهران: جامعه ایرانیان.
Matunhu, J. (2011). “A Critique of Modernization and Dependency Theories in Africa: Critical Assessment”. African Journal of History and Culture, 3 (5), 65-72. Doi: 10.5897/AJHC. 9000001