سیاست خارجی نوین چین در منطقه غرب آسیا: مطالعه موردی جمهوری اسلامی ایرن و ترکیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه روابط بین‌الملل، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری روابط بین‌الملل، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران

3 دانشیار گروه روابط بین‌الملل، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.

چکیده
تحول سیاست خارجی چین در دهه اخیر بیانگر گذار از رویکرد «پرهیز از مداخله» به کنشگری فعال و شبکه‌محور در محیط پیرامونی است. منطقه غرب آسیا به دلیل جایگاه ژئوپلیتیکی، منابع انرژی و موقعیت ترانزیتی، به یکی از کانون‌های راهبردی این تحول بدل شده است. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از چارچوب مفهومی «سیاست همسایگی» به تبیین سیاست خارجی نوین چین در غرب آسیا پرداخته و ایران و ترکیه را به‌عنوان دو مطالعه موردی مقایسه‌ای بررسی می‌کند. پرسش اصلی آن است که سیاست چین در این منطقه چگونه در قالب منطق همسایگی ژئواکونومیک قابل تبیین است و چه عواملی تفاوت الگوی تعامل چین با ایران و ترکیه را توضیح می‌دهد؟ یافته‌ها نشان می‌دهد چین در قالب پروژه کلان کمربند - راه ، راهبردی مبتنی بر تعمیق وابستگی اقتصادی، تنوع‌بخشی به مسیرهای ترانزیتی و موازنه‌سازی نرم در برابر نفوذ ایالات متحده آمریکا اتخاذ کرده است. در این چارچوب، ایران نقش شریک ژئوپلیتیکی در موازنه با غرب را دارد، در حالی‌که ترکیه بیشتر به‌مثابه گره لجستیکی و اتصال‌دهنده اوراسیا تعریف می‌شود. پژوهش نتیجه می‌گیرد که سیاست همسایگی چین ماهیتی عمل‌گرایانه، شبکه‌محور و غیرائتلافی دارد و مبتنی بر «موازنه ژئواکونومیک تطبیقی» عمل می‌کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

China's New Foreign Policy in the West Asian Region: A Case Study of the Islamic Republic of Iran and Türkiye

نویسندگان English

ali adami 1
aboozar nazarian 2
majidreza momeni 3
majid abbasi 3
1 a
2 a
3 a
چکیده English

The evolution of China's foreign policy in the last decade reflects a transition from an "avoidance of intervention" approach to active and network-oriented activism in the peripheral environment. The West Asian region has become one of the strategic centers of this transformation due to its geopolitical position, energy resources, and transit location. The present study uses the conceptual framework of "neighborhood policy" to explain China's new foreign policy in West Asia and examines Iran and Turkey as two comparative case studies. The main question is how China's policy in this region can be explained in the context of the logic of geoeconomic neighborhood and what factors explain the difference in China's interaction pattern with Iran and Turkey? The findings show that China, within the framework of the Belt and Road megaproject, has adopted a strategy based on deepening economic dependence, diversifying transit routes, and soft balancing against the influence of the United States. In this framework, Iran plays the role of a geopolitical partner in balancing with the West, while Turkey is more defined as a logistical node and connector of Eurasia. The research concludes that China's neighborhood policy is pragmatic, network-oriented, and non-coalitional in nature, and operates based on "comparative geoeconomic balance."

کلیدواژه‌ها English

neighborhood policy
Chinese foreign policy
West Asia
Iran
Turkey
geoeconomy
ا. هال، گریگوری(1400). اقتدار، ارتقاء و استیلا (چین، روسیه و امریکا بدنبال ارتقا و قدرت)؛ ترجمه غلامعلی چگنی زاده و مرتضی دامن پاک جامی، تهران: انتشارات مرکز مطالعات سیاسی و بین المللی.
ازغندی، علی رضا(1392). روابط خارجی ایران (1942-1979)، تهران: انتشارات قومس. 
بوزان، بری(1390). ایالات متحده و قدرت های بزرگ، سیاست جهانی در قرن بیست و یکم، ترجمه عبدالمجید حیدری، تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی.
دوشی، راشی(1402). بازی طولانی، استراتژی کلان چین برای جایگزینی نظم آمریکایی، ترجمه مهدی انصاری، تهران: انتشارات ابرار معاصر.
یینگ، فو(1401). جهان از نگاه چین، ترجمه محمدرضا مجیدی و علیرضا ثمودی، تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی.
آقایی، سید داوود؛ سعدالدین، سهراب(1400). اتحادیه اروپا و معمای ایجاد موازنه در روابط با چین و امریکا. سیاست، 51(4)، 917-935.
ارغوانی پیرسلامی، افشین(1400). ساختار نام سیاسی چین: رویکرد نهادی به زمینه تصمیم گیری. سیاست و روابط بین الملل، 4(8)،211-229.  
احمدیان، قدرت؛ دانش نیا، فرهاد؛  کرمیان، کرم رضا(1395). هویت و سیاست خارجی خاورمیانه ای ایران و ترکیه در سوریه. سیاست جهانی، 5(4)،141-173.
بزرگی، وحید؛ میر عبدالله حسینی(1398). سازمان همکاری شانگهای: تحولات گذشته و چشم انداز آینده. مطالعات اوراسیای مرکزی، 3(12)،1-27.
پارسایی، اسماعیل؛ حافظ نیا، محمدرضا؛ احمدی پور، زهرا؛ سجادی، سیدکاظم(1398). شناسایی عوامل ژئوپلتیک موثر در سیاست خارجی، جغرافیا. توسعه ناحیه ای، 17(33)،1-44.
حکیم، حمید؛  هلالات، عماد (1402). سیاست توسعه طلبی دولت چین در آسیای مرکزی بر مبنای قدرت نرم. دولت پژوهی، 9(36)،209-242.
جاسیز، احمد؛ رضا پور، دانیال(1401). نوموس، محور مقاومت و نظم منطقه ای در غرب آسیا. سیاست پژوهشی جهان اسلام، 2(25)،41-63.
درج، حمید؛ بصیری، محمدعلی(1400). تاثیر رقابت منطقه ای امریکا و چین بر معادلات و نظم منطقه ای در شرق آسیا. پژوهش های جغرافیای انسانی، 53(1)،243-264.
راوندی، بهار؛ کیهان، برزگر؛ علیرضا، ازغندی(۱۴۰۱). ارائه الگوی راهبردی سیاست همسایگی برای جمهوری اسلامی ایران. تحقیقات سیاسی و بین‌المللی، ۱۴(۵۲)، ۱–۱۵.     
رادگودرزی، معصومه؛ صفری، عسگر(1398). نهاد سازی منطقه ای چین و آینده نظم بین المللی لیبرال: مطالعه موردی آسیای مرکزی. پژوهش های راهبردی سیاست، 30(60)، 227-264.
سینایی، وحید؛ محروق، فاطمه؛ مزدخواه، احسان(1403). ایران وراهبرد همسایگی فعال؛ الگو وارگی فرکتالی در سیاست خارجی منطقه گرا. پژوهش نامه ایرانی سیاست بین الملل، 12(2)،161-186.
سریع القلم، محمود(1390). مفهوم قدرت و عملکرد سیاست خارجی: مقایسه چین و ایران. روابط خارجی، 3(1)،49-74.
سرعلی، رضا؛ پور دیهیمی، شهرام(1395). همسایگی و همسایه بودن. صفه، 26(72)،5-24.
سیمبر، رضا؛ غلام نیا، هادی(۱۴۰۰). دیپلماسی اقتصادی جمهوری اسلامی ایران با اتحادیه اقتصادی اوراسیا (مطالعه موردی همکاری‌های تعرفه‌ای). مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، ۲۷(۱۱۳)، ۱–۲۰.
سرافراز، حسین(1403). سیاست همسایگی مبتنی بر باز تنظیم الگوی خود و دیگری.  دیپلماسی فرهنگی، 1(1)،148-127.
شیر غلامی، خلیل(1400). سیاست همسایگی جمهوری اسلامی ایران: مبانی اقتصادی. سیاست خارجی، 35(3)،64-49.
شریعتی نیا، محسن؛ مسعودی، حیدرعلی (1398). چین و نظم های بین المللی. سیاست جهانی، 8(29)،42-7.
صفوی، سیدحمزه؛ الهامی، امیرحسین؛ رمضانی، احمد(1403). چشم انداز راهبردی حضور چین در منطقه غرب آسیا و تاثیر آن بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران. پژوهش های راهبردی سیاست، 13(51)،282-239.
عرب عامری، مصطفی؛ امامی، اسماء(1402). عزت طلبی به مثابه سیاست خارجی؛ چارچوبی برای تحلیل سیاست خارجی ایران و محور مقاومت. پژوهش های سیاست اسلامی، 11(24)، 86-108.
علمایی فر، ابوالفضل؛ رضاپور، داوود؛ عبداللهیان، مه سیما(1402). برنامه همکاری 25 ساله ایران و چین. سیاست نامه علم و فن آوری، 13(3)،43-58.
غفارزاده، مهرشاد؛ امیری، مهدی؛ شعبان زاده، ایمان(1401). دیپلماسی مشارکت راهبردی چین و رویکرد آن به غرب آسیا. مطالعات بنیادین و کاربردهای جهان اسلام، 4(14)،53-80.
فرهادی، فرشید؛ هدایتی، محمدرضا(1400). آینده نظم منطقه ای خاورمیانه در افق  2030 . آینده پژوهی دفاعی، 6(23)،37-67.
فتاحی اردکانی، حسین(1400). راهبرد سیاست خارجی ترکیه در خاورمیانه پسا داعش. پژوهش نامه ایرانی روابط بین الملل، 10(1)،227-262.
قربانی، مژگان(1401). چالش عای سیاست همسایگی چین، پژوهش نامه ایرانی سیاست بین الملل. 11(21)،269-293.
قربانی شیخ نشین، ارسلان؛ترکی، هادی؛ میرترابی،سعید؛ کریمی، غلامرضا (1402). سنتز نظری سیاست خارجی ایران در پرتو مشارکت جامع راهبردی با چین. راهبرد سیاست، 12(47)،107-144.
گوهری مقدم، ابوذر؛ مددلو، رامین(1393). نوعثمانی گری در سیاست خارجی حزب عدالت و توسعه. پژوهش های راهبردی سیاست، 5(17)،121-143.
گوهری‌مقدم، ابوذر؛ بشیری‌لحاقی، میثم (۱۴۰۲). سیاست همسایگی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران؛ الگوی پیشنهادی و توصیه‌های سیاستی. مطالعات راهبردی، ۲۶(۲)، ۵۷–۸۱..
معلومی، فاطمه سادات؛ ساطعی، سعید(1399). تاثیر دیپلماسی زیست محیطی بر سیاست گذاری جمهوری اسلامی ایران. مطالعات خاورمیانه، 27(99)،95-135.
معینی،امین؛ متقی، ابراهیم(1402). نظم منطقه ای خاورمیانه بستری برای تبیین سیاست امنیتی جمهوری اسلامی ایران. سیاست دفاعی، 32(123)، 89-108.
محمودی کیا، محمد(1402). منافع ملی و راهبرد مقاومت در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، رویکردی تقابلی یا هم افزا. دانش سیاسی، 19(37)،239-256.
نقدی،جعفر(1400). شناسایی و اولویت بندی عوامل موثر دستیابی جمهوری اسلامی ایران به نظم منطقه ای مطلوب(غرب آسیا) در حوزه دفاعی –امنیتی. دانش راهبردی، 12(22)،29-54.
نیکنامی، رکسانا؛ قندهاری، روح الله(1404). تاثیر ابتکار کمربند و راه بر همگرایی اقتصادی اتحادیه اروپا. سیاست، 55(1)،151-172.
نوده فراهانی، اسماعیل؛نیازی، محمد؛ نوده فراهانی، امیر(1401). ایران، چین و افق گشایی کمربند – راه. مطالعات راهبردی فرهنگ، 2(5)،151-180.
Al-Tamimi, S. N. (2019). China’s great game in the Middle East. European Council on Foreign Relations.
Aoyama, R. (2020). Structural changes in Chinese foreign policy: From prosperous nation diplomacy to strong nation diplomacy. Kokusai Mondai, 685.
Baviera, A. S. P. (2016). China’s strategic foreign initiatives under Xi Jinping: An ASEAN perspective. China Quarterly of International Strategic Studies, 2(1), 57–79.
Besada, H., & Salam, J. (2017). China’s energy strategy in the MENA region. China Quarterly of International Strategic Studies, 3(4).
Demir, E. (2019). Understanding the transformation in Chinese foreign policy: A historical evaluation from 1949 to 2019. Cappadocia Journal of Area Studies, 1(1).
Ferdinand, P. (2016). Westward ho—the China dream and ‘One Belt, One Road’. International Affairs.
Fulton, J. (2019). China’s changing role in the Middle East. Atlantic Council.
Horesh, N. (2018). China’s presence in the Middle East. Routledge.
Shichor, Y. (2007). The Middle East in China’s foreign policy, 1949–1977. Cambridge University Press.
Zhao, S. (2013). Chinese foreign policy as a rising power to find its rightful place. Perceptions, 18(1), 101–128.
King kee, koh(2024), China's Good Neighborhood Policy Gains Support Across Asia,
Zongzhe Li, Kevin(2025), China’s Neighborhood Diplomacy Comes of Age in Southeast Asia, https://thediplomat.com/.
Yang Liu,(2025), China's new vision for neighborhood diplomacy, Beijing Channel, https://www.beijingchannelnewsletter.com/p/chinas-new-vision-for-neighborhood.
Fan Hongda,(2025), China’s Iran dilemma: Why Beijing can’t fully embrace Tehran, https://www.fdd.org/podcasts/2025/09/03/iran-and-the-axis-of-aggressors-part-i-china/.
Lin, Gang (2010). “Good Neighbor or Bad Neighbor? Explaining China's Neighborhood Policies”. Prepared for the 16th Annual North America Taiwan Studies Conference.
Yinhong,Shi (2016), ‘China’s complicated foreign policy’ (Berlin and London: European Council on Foreign Relations, 31 March 2016), http://www.ecfr.eu/article/commentary_chinas_complicated_foreign_policy311562.
Batyuk V.I – Morozov Yu.V.(2022), Politics and Strategy of the United States, the Russian Federation, and China in the Middle East, https://link.springr.com/article/10.1134/s101331622100021.
Godemen, François(2014), CHINA’S NEIGHBOURHOOD POLICY CHINA, ECFR / Asia Centre 2014 Contact: london@ecfr.eu, contact@centreasia.eu.
Jiemian, Yang(2009)., Studies on Foreign Relations and International Issues, Shanghai: Shanghai People's Publishing House.
Hong, Yu (2021), "Belt and Road Initiative" and China and Iran signed the "Comprehensive Cooperation Plan", https://nus.edu.sg/newshub/news/2021/2021-04/2021-0427/AGREEMENT-lhzb-27apr-p10.pdf, erişim: 2.12.2021.
Garver, J. W. (2007). China and Iran: ancient partners in a post-imperial world. University of Washington Press, 13-17.
Soylemez, Mehmet92018), Turkey and China: An Account of a Bilateral Relations Evolution, Note d’actualité n 22/24 de l’Observatoire de la Chine, cycle 2017-2018, Décembre 2018.
李伟建(2018), 从总体超脱到积极有为:改革开放以来的中国中东外交, 年9月 阿拉伯世界研究.
洲 2025年第1期.本文系2022年度国家社科基金重大项目 “阿拉伯文明西传的路径与影响研究” (22&ZD251) 的阶段性成果ꎮ.