تحول کارکرد اجتماعی-فرهنگی مرجعیت شیعه: تأثیر انقلاب اسلامی بر اقتدار و موقعیت نهادی مرجعیت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم سیاسی گرایش اندیشه سیاسی، گروه علوم سیاسی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران

2 استادیار، گروه علوم سیاسی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران

چکیده
نهاد مرجعیت شیعه به دلیل ساختار غیردولتی، استقلال مالی سنتی و نفوذ عمیق اجتماعی، همواره نقش حیاتی و متمایزی در تحولات جامعه ایران ایفا کرده است. این پژوهش با هدف تحلیل و تبیین تحول کارکرد اجتماعی-فرهنگی مرجعیت شیعه پس از انقلاب اسلامی، به بررسی ابعاد تغییرات اقتدار و موقعیت نهادی آن می‌پردازد. مسئله محوری، درک این است که چگونه استقرار نظام سیاسی مبتنی بر ولایت فقیه و تحولات پساانقلاب، بر ماهیت کارکرد اجتماعی-فرهنگی مرجعیت تأثیر گذاشته است. پرسش اصلی این است که: سازوکارهای ساختاری پدید آمده در دوره پساانقلاب، چه تأثیراتی بر اقتدار و ماهیت کارکرد اجتماعی-فرهنگی مرجعیت شیعه برجای گذاشته‌اند؟ در فرضیه بیان می‌شود که به‌دنبال ورود بخشی از مرجعیت به ساختار رسمی حکومت، موقعیت نهادی آن در حوزه‌های اجتماعی-فرهنگی، دستخوش تغییر شده است؛ این امر، زمینه‌ساز چالش‌هایی ساختاری برای حفظ استقلال سنتی در کارکردهای داوری مستقل، آموزشی، هدایت‌گری و ارشاد جامعه گردیده است. روش‌شناسی این تحقیق تحلیلی-تطبیقی است و تحول کارکرد اجتماعی-فرهنگی مرجعیت را در دو مقطع پیش و پس از انقلاب اسلامی مورد مطالعه و مقایسه قرار می‌دهد. یافته‌ها حاکی از آن است که تغییر در منابع تأمین مالی برخی مراجع، ادغام کارکردهای قضایی و داوری در نهادهای حکومتی و چارچوب‌بندی جدید فضای رسمی، در مجموع باعث شده‌اند تا الگوی کارکردی مرجعیت شیعه در ابعاد اجتماعی-فرهنگی با چالش‌هایی جدی در زمینه حفظ استقلال و فرسایش سرمایه‌های نمادین مواجه شود. این دگرگونی، چالش‌هایی را در مسیر حفظ یکپارچگی سنتی نهاد مرجعیت و موقعیت فراگیر آن در میان بدنه جامعه ایجاد کرده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

The Evolution of the Socio-Cultural Function of the Shiite Marjaʿiyya: The Impact of the Islamic Revolution on the Authority and Institutional Position of the Marjaʿiyya

نویسندگان English

faramarz doodian 1
saeed gazerani 2
Ali Asghar davoodi 2
1 phD student in political Thought, Islamic Azad University, Ma.c., Mashhad, Iran,
2 Assistan professor, Department of political Science, Ma.c.,Islamic Azad University,Mashhad, Iran.
چکیده English

The Shiite Marjaʿiyya, with its non-governmental nature, traditional financial autonomy, and social influence, has long played a crucial role in Iran’s societal transformations.This research analyzes the socio-cultural functional transformation of the Marjaʿiyya after the Islamic Revolution, focusing on the evolving dimensions of its authority and institutional position. The central issue is to understand how the establishment of the political system based on the Wilayat al-Faqih and post-revolutionary developments have influenced the nature of the socio-cultural functions of the Marjaʿiyya. The question is: What effects have the structural mechanisms that emerged in the post-revolutionary period had on the authority and the nature of the socio-cultural functions of the Shiite Marja'iyya? The hypothesis argues that after part of the Marjaʿiyya entered the official governmental structure, its institutional position in socio-cultural realms has changed. This matter has laid the groundwork for structural challenges to preserve traditional independence in its core functions of independent arbitration, educational roles, and the guidance and spiritual leadership of society. This research employs an analytical-comparative methodology to examine the transformation of the Marja’iyya’s socio-cultural function across two distinct periods: pre- and post-Islamic Revolution. The findings show that changes in funding sources for certain Marāji, the integration of judicial and arbitration roles into state institutions, and the formal restructuring of the public sphere have collectively challenged the Shia Marja’iyya’s socio-cultural autonomy, leading to an erosion of its symbolic capital. These developments have produced significant difficulties in maintaining the traditional integrity of the Marja’iyya institution and its comprehensive societal position.

کلیدواژه‌ها English

Shia Marja&‌‌‌‌rsquo
iyya
Islamic Revolution
Socio-cultural function
Institutional independence
Pierre Bourdieu&‌‌‌‌rsquo
s Theory
آبراهامیان، یرواند(1377). ایران بین دو انقلاب، از مشروطه تا انقلاب اسلامی ایران، ترجمه: کاظم فیروزمند و دیگران، تهران: نشر مرکز.
آجودانی، ماشاالله(1383). مشروطه ایرانی، چاپ چهارم، تهران: نشر اختران.
اربطیان، حسن(1385). تحولات ساختاری و معرفتی در حوزه‌های علمیه، معرفت، 103، 12-1.
ازغندی، علیرضا(1385). درآمدی بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران، تهران: قومس.
استمپل، جان. دی(1377). درون انقلاب ایران، ترجمه منوچهر شجاعی، تهران: نشر رسا.
اطهری، سیدحسین؛ دستغیب، لیلا(1393). بازتاب نمادین نقد و نفی قدرت مستقر، در مناسک و شعایر شیعه با تأکید بر دوره صفویه و قاجاریه، شیعه شناسی، 12(45)، 106-77.
اعرافی، علیرضا؛ آزادی، محمد(1401). وظیفه مکلف در فرض فقدان فتوای مجتهد اعلم»، پژوهش‌های فقهی تا اجتهاد، 6(11)، 24-5.
الگار، حامد(1356). نقش روحانیت پیش رو در جنبش مشروطیت، ترجمه: ابوالقاسم سری، تهران: نشر توس.
الگار، حامد(1369). دین و دولت در ایران، نقش علما در دوره قاجار، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران: انتشارارت توس.
امام جمعه‌زاده، سیدجواد؛ شهرام نیا، امیرمسعود؛ نجات‌پور، مجید(1391). روحانیت شیعه و مقایسه سه دهه نقش آن پس از مشروطه و پس از انقلاب اسلامی، شیعه شناسی، 10(39)، 190-153.
بنانی، امین؛ زندیه، حسن(1385). نظام قضایی جدید در دوره پهلوی، پژوهشنامه تاریخ، 2(5)، 60-35.
بیدگلی، محمد؛ زیباکلام، صادق(1398). نقش نهاد مرجعیت و روحانیت شیعه در گفتمان مشروطه‌خواهی ایران، علوم سیاسی، 15(47)، 18-1.
پرستش، شهرام(1385). صورت‌بندی میدان تولید ادبی در ایران معاصر، رساله دکتری، رشته جامعه‌شناسی نظری- فرهنگی، دانشگاه تهران.
پرستش، شهرام(1385). صورت‌بندی میدان تولید ادبی در ایران معاصر، رساله دکتری، رشته جامعه‌شناسی نظری- فرهنگی، دانشگاه تهران.
پروین، فرهاد(1382). اهداف و وظایف قوه قضائیه در قانون اساسی، اندیشه حوزه، 43 و 44، 15-1.
پورمولا، سیدمحمدهاشم؛ حمیدی، مهدی(1395). مفهوم شناسی ولایت در فقه امامیه، نخستین همایش ملی واژه پژوهی در علوم اسلامی، 12-1.
حاجیلوئی محب، محمد مهدی؛ خلیلی، رقیه(1402). نقش حوزه‌های علمیّه در گسترش ارزش‌ها و آرمان‌های انقلاب اسلامی (بر اساس نظریه پخش)، پژوهش‌های انقلاب اسلامی، 12(1)، 78-55.
خاکرند، شکرالله؛ بیاتی، سمیه(1392). سنخ‌شناسی روحانیت در عصر پهلوی اول، پارسه، سال 13(21)، 45-23.
خطیب دماوندی، مهدی؛ فراهانی، محمدصادق؛ فتاحی، علی(1403). واکاوی ضوابط حاکم بر جایگاه و صلاحیت‌های مجلس خبرگان رهبری در آراء و نظرات شورای نگهبان، دانش حقوق عمومی، 14(3)، 1-23.
خلیلی، محمدجواد(1397). واکاوی رابطه دولت پهلوی اول و حوزه علمیه؛ از تعامل تا تضاد، تاریخ، سیاست و رسانه، 1(3)، 340-329.
خمینی، سید روح الله(1385). ولایت فقیه، حکومت اسلامی، اصفهان: ناشر دیجیتالی مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمه اصفهان.
ذوعلم، علی(1386). حوزه در انقلاب و انقلاب در حوزه‌ها، زمانه، 65، 18-1.
ذوعلم، علی(1391). کارکرد ولایت فقیه در عرصه بنیان‌ها و نهادهای دینی، کتاب نقد، 62- 61، 138- 115.
زنگنه، پیمان؛ حمیدی، سمیه(1395). بازنمایی نقش حوزه علمیه شهر قم در ظهور گفتمان اسلام سیاسی در دوره پهلوی (با تأکید بر اندیشه سیاسی امام خمینی)، پژوهشنامه انقلاب اسلامی، 6(19)، 91-73.
شاهدی، مظفر(1395). علما و مراجع مشروطه‌خواه؛ از آغاز دوره دوم مشروطیت تا رحلت آخوند خراسانی، ژرفا پروژه، 6 و 7، 133-97.
شمیم، علی اصغر(1379). ایران در دوره سلطنت قاجار: قرن سیزدهم و نیمه اول قرن چهاردهم هجری قمری، چاپ هشتم، تهران: مؤسسه انتشارات مدبر.
شیرانی، مجتبی؛ الله وردی، علی(1393). دیدگاه آیت الله مکارم شیرازی درباره وحدت اسلامی، مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، 10(38)، 31-18.
صابر، سیدمحمدمهدی؛ کیخا، محمدرضا؛ تولایی، علی(1399). بازپژوهی ادله فقهی تقلید از مجتهد متجزی، فقه اسلامی و مبانی حقوق، 14(42)، 94-77.
صمدی، محمد(1358). تاریخچه روحانیت شیعه، قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
طایفی، شیرزاد؛ شیخ الاسلامی، محمد(1403). دگردیسی کنش در ترس و لرز غلامحسین ساعدی با تکیه بر نظریه عمل پیر بوردیو، پژوهشنامه نقد ادبی و بلاغت، 13(1)، 102-81.
عصاره‌نژاد، سینا؛ صبوری، جواد؛ سیاحی‌زاده‌فرد، حسنعلی(1403). ارزیابی عملکرد قانون بودجه 1403 کل کشور: حوزه دین، ارشاد اسلامی و اوقاف، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 20182، 22-1.
علوی سیستانی، علی(1388). نهادی به وسعت تمام ضرورت‌ها، زمانه، 86 و 87، 1-13.
عیوضی، محمد رحیم(1386). روحانیت شیعه و تحولات سیاسی- اجتماعی، زمانه، 57، 15-11.
فراتی، عبدالوهاب(1397). روحانیت و قدرت به روایت امام خمینی)، سیاست‌نامه مفید، 3(1)، 58-45.
کلانتری، ابراهیم؛ فتاحیان، محمد حسین(1391). نوآوری امام خمینی (ره) در میانی نظریه ولایت فقیه، پژوهش‌های انقلاب اسلامی، 1(1)، 1، 102-71.
کلاهی، رضا(1391). تغییر در قدرت تشکیلاتی و قدرت معنوی روحانیت در گذار از قاجار به پهلوی، مطالعات اجتماعی ایران، 1(1)، 113- 135.
کدی، نیکی آر(1381). ایران در دوران قاجار و برآمدن رضاخان، ترجمة مهدی حقیقت خواه، تهران: ققنوس.
گلابی، فاطمه؛ بوداقی، علی؛ علیپور، پروین(1394). مروری تحلیلی بر تلفیق عاملیت و ساختار در اندیشه پیر بوردیو، پژوهش‌های جامعه شناسی معاصر، 4(6)، 143-117.
لمبتون، آن کاترین (1363)، سیری در تاریخ ایران بعد از اسلام، ترجمه یعقوب آریاند، تهران: امیرکبیر.
محمدی، منوچهر(1373). تحلیلى بر انقلاب اسلامى، تهران: انتشارات امیر کبیر.
مردانی، نادر؛ شاکری، حمید(1391). تحلیلی بر نظریه دولت در قانون اساسی 1358 و 1368 با تأکید بر اختیارات رهبری، حقوق اساسی، 9(18)، 176-131.
مصباح یزدی، محمدتقی(1376). عمده‏ترین نیازهاى جهان اسلام و وظایف حوزه علمیه، پیام حوزه، 13، 12-1.
مهدنور، محمد(1400). بررسی ولایت فقیه در اندیشه سیاسی علامه مصباح یزدی، سیاست‌پژوهی جهان اسلام، 8(23)، 13-1.
نقیب‌زاده، احمد؛ استوار، مجید(1391). بوردیو و قدرت نمادین، سیاست، 42(2)، 294-272.
نوعدوست، رضا(1397). وضعیت سنجی سرمایه روحانیت قبل و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، رساله دکتری، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه آزاد واحد تهران-مرکز.
وکیلیان، منوچهر(1381). تاریخ آموزش و پرورش در اسلام و ایران، تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.
Biglari, Ahmad (2023), "Mohammadreza Hakimi and Shia Political Theology", Islamic Political Thought, Vol. 10. No. 2, pp: 65-85. doi.10.30497/ipt.2023.76684 
Bourdieo, Pirre & Wacquant, Loic J. D. (1992), An Inventation to Reflexive Sociology, First Published, Cambrdge: Polity Press.
Bourdieo, Pirre (1986), "The Forms of Capital in J.G. Richarson" (ed.), Handbook of Theory and Research for the Sociology of Education, New York: Greewood Press, pp. 241-258.
Bourdieo, Pirre (1996), On Television and Journalism, London: Pluto Press.
Bourdieo, pirre (2005), language and Symbolic Power, Translated by Gino Raymond and Matthew Adamson, London:  Polity Press.
Ghobadzadeh, Naser (2022), “Wasatiyya Discourse in Shi’i Islam: Ayatollah Montazeri and Human Rights Jurisprudence”, Religions, Vol. 13, No. 2, pp: 1-17. doi.10.3390/rel13020126
Kadivar, Mohammad Ali (2017), "The Ayatollahs and the Republic: The Religious Establishment in Iran and its Interaction with the Islamic Republic", Center for Open Science, pp: 1-8. doi.10.31219/osf.io/3d6jq
Karakuş, Girayalp (2020), "Iran Real Politics and Political Motivation of Shiite", Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Vol. 5, No. 1, pp: 110-124. doi.org/10.33905/bseusbed.728266
Khalaji, Mehdi (12/7/2012), "The Iranian Clergy's Silence", Available at: https://www.hudson.org/national-security-defense/the-iranian-clergy-s-silence-#footNote8
Khodadadi, Bahman (2025), “Public Interest (Maslahat) in Shiʿi Theocracy: Implications for Legal and Political Decision-Making”, Iranian Studies, First View , pp: 1 – 36.
Parchami, Ali (2022), “An Iranian Worldview, The Strategic Culture of the Islamic Republic”, Journal of Advanced Military Studies, Special Issue on Strategic Culture, pp: 9-23.
Wacquant, loic (2006), Pier Bourdieu, Department of Sociology, University of California- Berkeley.