ارزیابی شاخص حاکمیت قانون در جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه یزد، یزد، ایران

چکیده
این مقاله به بررسی تطبیقی مؤلفه‌های «حکمرانی خوب» با الگوی «مردم سالاری دینی» در جمهوری اسلامی ایران، با تأکید بر شاخص «حاکمیت قانون» به‌عنوان محور تحلیل می‌پردازد. در این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و استفاده از داده‌های سازمان‌های بین-المللی مانند بانک جهانی و سازمان ملل متحد، نشان داده‌ می‌شود که علی‌رغم تلاش‌ها برای انطباق اصول حکمرانی خوب با مبانی فقه شیعه و قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، چالش‌های ساختاری مانع تحقق کامل این الگو شده‌اند. از یکسو، تنش بین تفسیر نهادهای انتصابی از شریعت و الزامات حقوقی مدرن (نظیر حقوق بشر و شفافیت) و از سوی دیگر، ضعف در نمره ایران در شاخص-های جهانی حاکمیت قانون (رتبه زیر ۲۰ درصد در گزارش بانک جهانی) بیانگر فاصله بین نظریه و عمل است. تحلیل دیدگاه‌های امام خمینی و آیت‌الله خامنه‌ای نشان می‌دهد که هر دو بر اسلامیت قانون و نقش نظارتی ولایت فقیه تأکید دارند، اما ابهام در تعیین مرز بین «مصلحت نظام» و حاکمیت قانون، چالش‌هایی در پاسخگویی نهادها ایجاد کرده است. مقاله با اشاره به ضرورت بازتعریف اجتهاد پویا، تقویت نهادهای مستقل نظارتی، و تعامل سازنده با استانداردهای بین‌المللی، راهکارهایی برای کاهش این شکاف ارائه می‌کند. این پژوهش بر لزوم تلفیق هویت اسلامی با الزامات حکمرانی مدرن در راستای بهبود شاخص‌های حکمرانی خوب و تقویت مردم سالاری دینی تأکید دارد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Evaluation of the Rule of Law Index in the Islamic Republic of Iran

نویسنده English

akbar ghafoori
Department of political science
چکیده English

This article conducts a comparative analysis of the components of "good governance" and the model of "religious democracy" in the Islamic Republic of Iran, focusing on the "rule of law" as the central axis of analysis. Using a descriptive-analytical method and data from international organizations such as the World Bank and the United Nations, the study demonstrates that despite efforts to align the principles of good governance with the foundations of Shia jurisprudence and the Iranian Constitution, structural challenges have hindered the full realization of this model. Tensions between the interpretation of Sharia by appointed institutions and modern legal requirements and, on the other hand, Iran’s low scores in global rule of law indices highlight the gap between theory and practice.

An analysis of the perspectives of Imam Khomeini and Ayatollah Khamenei reveals that both emphasize the Islamic nature of law and the supervisory role of the Guardianship of the Jurist However, ambiguities in delineating the boundaries between "expediency of the system" and the rule of law have created challenges in institutional accountability. The article proposes solutions to bridge this gap, including redefining dynamic jurisprudenc, strengthening independent oversight institutions, and fostering constructive engagement with international standards. It underscores the necessity of integrating Islamic identity with modern governance requirements to enhance good governance indicators and reinforce religious democracy. This research emphasizes the imperative of harmonizing Islamic principles with the demands of contemporary governance to advance both good governance and the efficacy of religious democracy in Iran

کلیدواژه‌ها English

Good Governance
Religious Democracy
Rule of Law
World Bank
United Nations
Constitution of the Islamic Republic of Iran
امام خمینی(۱۳۵۸). ولایت فقیه (حکومت اسلامی)،  تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
حشمت­زاده، محمدباقر، حاجی یوسفی، امیرمحمد؛ طالبی، محمدعلی(1396). بررسی موانع تحقق حکمرانی خوب در فرهنگ سیاسی ایران، جستارهای سیاسی معاصر، 8(23)، 1-24.
خامنه‌ای، سید علی(۱۳۸۵). بیانات در دیدار اعضای شورای نگهبان، تهران: پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری. 
رضایی، حسن و توحیدفام، محمد(1397). نسبت­سنجی الگوی حکمرانی خوب و مردم­سالاری دینی (با تاکید بر شاخص­های حاکمیت قانون، مشارکت و پاسخگویی)، راهبرد، 27(89)، 35-65.
شورای نگهبان(۱۳۶۸). قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
عراقی، مهدی؛ نقیب زاده، احمد و مطلبی، مسعود(1403). تحلیل جامعه شناختی چالش های فرهنگی حوزه نخبگی سیاسی در فرایند تحقق حکمرانی خوب در جمهوری اسلامی ایران. جامعه شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 5(1)، 31-49.
عطائی، مهرداد؛ مطلبی، مسعود و ابطحی، سیدمصطفی(1403). کاربست نظریه چندسالاری رابرت دال در سپهر سیاسی جامعه ایرانی مبتنی بر الگوی حکمرانی مطلوب. جامعه شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 5(4)، 189-214.
کریمی­مله، علی(1391). تاملی نظری در نسبت حکمرانی خوب و امنیت ملی، مطالعات راهبردی، 15(58)، 43-80.
لفت­ویچ، آدریان(1382). دمکراسی و توسعه، ترجمه: احد علیقلیان و افشین خاکباز، تهران: طرح­نو.
مصفا، نسرین(2003). تحول تاریخی و فرهنگی حاکمیت قانون در ایران، مجموعه سخنرانی­های جمع­آوری شده از دومین جلسه مذاکره دوجانبه در مورد حقوق بشر بین اتحادیه اروپا و ایران، ترجمه مینا سینیور، کپنهاگ: یانسون اند نومی.
منوریان، عباس(1379). از دولت خوب تا حکومت­داری خوب، مدیریت دولتی، 14(2و3)، 9-25.
مؤسسه پژوهش‌های حقوقی ایران(۱۳۹۵). چالش‌های حاکمیت قانون در ایران، تهران: انتشارات مؤسسه پژوهش‌های حقوقی ایران.
موسوی خمینی، روح­الله(1369). صحیفه نور، مجلد، 9، 10، 14، 18، 19 و 21، تهران: مؤسسه تنظیم ونشر آثار امام خمینی‏‏(ره).
میدری، احمد و خیرخواهان، جعفر(1383). حکمرانی خوب: بنیان توسعه، تهران: مرکز پژوهش­های مجلس شورای اسلامی.
میدری، احمد(1385). مقدمه­ای بر نظریه حکمرانی خوب، رفاه اجتماعی، 6(22)، 261-287.
واحدی، سعید(1402). مدل سازی حکمرانی خوب در جمهوری اسلامی ایران. جامعه شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 4(2)، 83-105.
AmnestyInternational.(2023). Annual Report 2023: Iran. Retrieved from [https://www.amnesty.org/](https://www.amnesty.org/)
Kaufmann, D., Kraay, A., & Mastruzzi, M. (2010). The Worldwide Governance Indicators: Methodology and Analytical Issues. World Bank Policy Research Working Paper No. 5430.
Kaufmann, D., Kraay, A., & Mastruzzi, M. (2010). The Worldwide Governance Indicators: Methodology and Analytical Issues. World Bank.
Property Rights Alliance. (2022). International Property Rights Index 2022. Retrieved from [https://www.internationalpropertyrightsindex.org/](https://www.internationalpropertyrightsindex.org/)
Transparency International. (2022). Corruption Perceptions Index 2022. Retrieved from [https://www.transparency.org/en/cpi](https://www.transparency.org/en/cpi)
UNDP. (2020). Human Development Report.
UNDP: (UNDP, 2020)
United Nations. (2023). Sustainable Development Goals Report.
WJP: (World Justice Project, 2022)
World Justice Project. (2022). Rule of Law Index 2022. Retrieved from [https://worldjusticeproject.org/](https://worldjusticeproject.org/)
World Justice Project. (2022). Rule of Law Index.
WorldBank. (2020). Ease of Doing Business 2020. Retrieved from [https://www.doingbusiness.org/en/data](https://www.doingbusiness.org/en/data)
WorldBank.(2023). Worldwide Governance Indicators (WGI). Retrieved from [https://info.worldbank.org/governance/wgi/](https://info.worldbank.org/governance/wgi/)
WorldBank.(2023).Worldwide Governance Indicators (WGI). Retrieved from [https://info.worldbank.org/governance/wgi/](https://info.worldbank.org/governance/wgi/)