شناسایی عوامل تاب آوری جامعه دینی در مواجهه با دشمنان از نگاه قرآن و روایات با رویکردی به دفاع مقدس 12 روزه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

گروه علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه ایلام، ایلام، ایران

چکیده
در حوزه اجتماعی، تاب آوری عنصر پویا و مهمی است که توانایی جامعه را برای مواجهه با سختی‌ها و بازگشت به وضع اولیه و حتی رشد و توانمندتر شدن پس از آن، افزایش می‌دهد. جامعه دینی ما همواره در معرض چالش، تهدید و حتی تهاجم قرار دارد که آخرینِ آن تهاجم 12 روزه رژیم صهیونی بود؛ با این حال، تاب آوری جامعه در برابر این تهاجم، نقطه قوت و عامل مهم پیروزی آن بود. از این‌رو، «تاب‌آوری جامعه» به عاملی حیاتی برای مقابله با دشمنان تبدیل شده است. شناسایی و تقویت عوامل تشکیل‌دهنده این تاب‌آوری، جامعه را برای چالش‌های آینده آماده‌تر و مقاوم‌تر خواهد کرد. لذا پژوهش حاضر با هدف شناسایی عوامل تاب آوری جامعه دینی بر اساس آموزه‌های اسلامی(آیات قرآن کریم و احادیث معتبر شیعه) طراحی و با روش تحلیل محتوا انجام شد. نمونه پژوهش، شامل گزاره‌های دینیِ مرتبط با حوزه معنایی تاب آوری بود که به شکل هدفمند انتخاب شد. پس از استخراج داده‌های مرتبط، اعتبار سنجی نتایج، بر اساس نظر 10 نفر از کارشناسان متخصص، با محاسبه شاخص روایی محتوا (CVI) و نسبت روایی محتوا (CVR) صورت گرفت و هر دو، میانگین بالاتر از حد آستانه را کسب کردند که حاکی از تاییدِ معتبر بودن و مفید بودن نتایج پژوهش بود. بر اساس یافته‌های پژوهش، «عوامل تاب آوری جامعه دینی» شامل 15 عامل: «خداباوری»، «خودباوری»، «مثبت نگری»، «تعهد دینی»، «معنویت»، «عقلانیت»، «بهرمندی از تجربه‌ها»، «غیرتمندی»، «امید»، «مقاوم سازی درونی»، «همت و تلاش»، «آمادگی»، «حکومت قدرتمند و مستقل»، «رهبری مقاوم» و «همبستگی اجتماعی» می‌باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Identifying the Factors of Resilience in a Religious Community Confronting Enemies: A Perspective from the Qur'an and Hadiths with an Approach to the 12-Day Sacred Defense

نویسندگان English

Seyed Emadaldin Mousavi Abbasi
seyedmohammadreza Hoseininia
sohrab morovati
Department of Quran and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Ilam
چکیده English

In the social domain, resilience is a dynamic and critical element that enhances a society's capacity to confront adversities, recover to its initial state, and even grow stronger and more empowered thereafter. Our religious society is perpetually exposed to challenges, threats, and even aggressions, the most recent being the 12-day assault by the Zionist regime. Nevertheless, the society's resilience in the face of this aggression was a key strength and a significant factor in its triumph. Consequently, "societal resilience" has become a vital factor in countering adversaries. Identifying and strengthening the components of this resilience will better prepare and fortify the society for future challenges. Therefore, the present study was designed to identify the factors of resilience in a religious society based on Islamic teachings (verses of the Holy Quran and Shia hadiths) and was conducted using the content analysis method. The research sample consisted of religious propositions related to the semantic domain of resilience, selected purposefully. After extracting relevant data, the validation of the results was performed based on the opinions of 10 specialized experts, using the Content Validity Index (CVI) and Content Validity Ratio (CVR), both of which achieved averages above the threshold, indicating the validity and utility of the research findings. According to the study’s findings, the "factors of resilience in a religious society" include 15 elements: "belief in God," "self-confidence," "positive thinking," "religious commitment," "spirituality," "rationality," "utilization of experiences," "zeal," "hope," "internal fortification," "effort and endeavor," "preparedness," "strong and independent governance," "resilient leadership," and "social cohesion."

کلیدواژه‌ها English

Resilience
Perseverance
Factors of Resilience
Religious Society
قرآن کریم.
نهج البلاغه؛ شریف الرضی، محمد بن حسین(1414 ق). ویراستار: صبحی صالح، قم: هجرت.
آقابخشی،علی؛ افشاری‌راد، مینو(1379). فرهنگ علوم سیاسی، تهران: چاپار.
ابن بابویه، محمد بن على(1378ق). عیون أخبار الرضا علیه السلام، بی جا.
ابن شعبه حرانى، حسن بن على(1363). تحف العقول، ویراستار: علی اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین.
ابن منظور، محمد بن مکرم(1414ق). لسان العرب، بیروت: دار الفکر.‏
احتشامی‌نیا، محسن؛ وثوقی، علی؛ رضوی، سیدمحمد(۱۴۰۴). ضرورت استقامت اجتماعی و الزامات محقق شدن آن، ازدیدگاه قرآن و حدیث، قرآن و حدیث سفینه، ۲۲(۸۶)، ۱۶۱-۱۷۴.
احمدی، خدابخش(1399). آیا صبر همان تاب آوری است؟ مفهوم سازی کاربردی صبر برای شرایط بحرانی، مطالعات اسلام و روانشناسی، 27(2)، 187-163.  
اردبیلی(مقدس اردبیلی)، احمد بن محمد(بی تا). زبدة البیان فی أحکام القرآن، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
استراس، آنسلم؛ جولیت، کوربین(1385). اصول روش تحقیق کیفی، ترجمه: بیوک محمدی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
امیری،حبیب؛ راعی، مسعود؛ حیدری، محمدعلی(1403). وظایف حکومت اسلامی در تأمین امنیت روانی جامعه، حکومت اسلامی.29(1)، 138-109.
ایازی، سید علی نقی(1402). دینداری و تاب آوری اجتماعی در آموزه‌های قرآنی، مشکوه، ۱۵۸(1)، ۶۴-۸۷.
بحرانى، هاشم بن سلیمان(1415ق). البرهان فی تفسیر القرآن، قم: موسسه البعثه.
برقى، احمدبن محمد بن خالد(1371ق). المحاسن، ویراستار: جلال الدین محدث، قم: دارالکتب الاسلامیه.
پاینده، ابو القاسم(1382). نهج الفصاحه، تهران: دنیاى دانش.
پناهی، علی احمد(1402). اهمیت تاب آوری در بحران های اجتماعی و با تاکید بر راهکارهای تقویت تاب آوری، پژوهش های روانشناسی اسلامی، 2(6)، 110-89.
تقوی،سید مرتضی(1375). سخنی در مفهوم جامعه دینی، فقه اهل بیت، 7(2)،(؟)
تمیمى آمدى، عبد الواحد بن محمد(1366). تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ویراستار: مصطفی درایتی، قم: دفتر تبلیغات.
حبیب اللهی، حبیب(1400). عوامل و مؤلفه‌های تاب آوری از منظر قرآن و روایات، اخلاق، 17(43)، 44-11.
حسینی زبیدی، محمد مرتضى(1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس، ویراستار: علی هلالى و على سیرى، بیروت: دارالفکر.
حسینی، علی؛ یدالله‌نیا، هاجر؛ محمدی، منصوره؛ شکاری، سعید(1399). تحلیل تاب آوری اجتماعی بر اساس شاخص‌های سرمایه اجتماعی در شهر تهران، شهر پایدار، 3 (1)، 19-39.
حمیری، نشوان بن سعید(1420ق). شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم، ویراستار: حسین بن عبدالله العمری، مطهربن علی الاریانی، دمشق: دار الفکر.
خنیفر، حسین؛ مسلمی، ناهید(1402). اصول و مبانی روشهای پژوهش کیفی، ویراستار: حسین یزدانی، تهران: نگاه دانش.
دلاور، علی(1385). مبانی نظری و عملی پژوهش در علوم انسانی و اجتماعی، تهران: رشد.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد(1412ق). مفردات الفاظ القرآن، بیروت: دار الشامیه.
زمانی‌محجوب، ‌حبیب.(۱۳۹۳). بازکاوی راهبرد استقامت در مقابله با دشمنان. پژوهش های دفاعی امنیتی اسلام، ۱(1)، ۷۹-۱۰۰.
سروری دردشتی، زهرا؛ محمودی، بیت الله؛ صادقی ده‌چشمه، ستار(1399). شناسایی، طبقه بندی و اولویت بندی معیارها و شاخص های تاب آوری اجتماعی در کشور، مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، 10(3)، 118-96.
شاذلی، سید قطب(1425ق). فى ظلال القرآن، بیروت: دار الشروق.
شبر، عبدالله(1374). اخلاق، ترجمه: محمدرضا جباران، قم: هجرت.
شجاعی محمدصادق(1399). روش تحلیل کیفی محتوای دینی: مبانی نظری و مراحل اجرا، مطالعات اسلام و روانشناسی، 14(3)، 73-41.
شعیری، محمد بن محمد(بی تا). جامع الأخبار، نجف: المطبعة الحیدریه.
شهید ثانى، زین الدین بن على(بی تا). مُسکّن الفؤاد عند فقد الاحبّه و الاولاد، قم: بصیرتی.
شیخ حر عاملى، محمد بن حسن(1409ق). وسائل الشیعه، قم: مؤسسه آل البیت(ع)‏.
  طباطبایى، محمدحسین(1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسه الاعلمی.
طباطبایی، محمد کاظم(۱۳۹۰). منطق فهم حدیث، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
طریحی، فخر الدین بن محمد(1375). مجمع البحرین، ویراستار: احمد حسینى اشکورى، تهران، مرتضوی.
عابدی، روح الله؛ شاه محمدی، محمد(1404). نقش تاب آوری اجتماعی در مدیریت بحرانهای اجتماعی، مطالعات و پژوهشهای امنیت داخلی، 9(1)، 164-130.
عباسی، سلیمان؛ محسنی‌مری، قاسم(1398). تاب آوری در رهیافت گفتمانی قرآن کریم، پژوهشهای روانشناسی اسلامی، 2(3)، 75-55.
غلامعلی، مهدی(1399). رجال کاربردی با تکیه بر سندشناسی، قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث.
کریپندروف، کلوس(1397). تحلیل محتوا(مبانی و روش شناسی)، ترجمه: هوشنگ نایبی، تهران: نشر نی.
کریمی، یوسف(1394). روانشناسی اجتماعی، تهران: ارسباران.
کلینى، محمد بن یعقوب(1407ق). الکافی، ویراستار: على اکبر غفارى؛ محمد آخوندى، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
گل‌وردی، مهدی(1396). تاب آوری ملی: مروری بر ادبیات تحقیق، مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، 7(25)،310-293.
لیثى واسطى، على بن محمد(1376). عیون الحکم و المواعظ، ویراستار: حسین حسنى‌بیرجندى، قم: دارالحدیث.
مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى(1403ق). بحار الانوار، بیروت: داراحیاء التراث العربی‏.
مسعودى، على بن حسین(۱۳۸4). اثبات الوصیه للإمام علیّ بن أبی طالب، قم: انصاریان.
مسعودی، عبدالهادی(1396). فقه الحدیث(1)، قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث.
معرفت، محمد هادى(1382). تاریخ قرآن‏، تهران: سمت.
مکارم شیرازی، ناصر(1386). پیام امیرالمومنین(ع)، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
میرحسینی، سیدمحمد؛ قاسمی حامد، مرتضی؛ شاورانی، مسعود؛(1390). استقامت و پایداری در قرآن، ادبیات پایداری، 2(3-4)، 610-589.
نراقی، مهدی بن ابی ذر(1388). جامع السعادات، ترجمه: کریم فیضی، قم: قائم آل محمد (عج).
نورى، حسین بن محمد تقى(1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.‏
نینان، مایکل(1397). رشد تاب آوری یک رویکرد شناختی رفتاری، ترجمه: علی لطفی؛ عبدالله معتمد؛ علی درخشش؛ تهران: موسسه آموزشی و تحقیقاتی صنایع دفاعی.  
وزارت امور خارجه، معاونت امور حقوقی و بین المللی(1404). جنگ تجاوز‌کارانه آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه جمهوری اسلامی ایران:
https://mfa.gov.ir/files/mfa/PDF/12.pdf [accessed 2025/10/26]
Adger, W. N. (2000). Social and ecological resilience: are they related? Progress in Human Geography, 24(3), 347-364. https://doi.org/10.1191/030913200701540465 
Agaibi, C. E., & Wilson, J. P. (2005). Trauma, PTSD, and resilience: A review of the literature. Trauma, Violence, & Abuse, 6(3), 195-216. https://doi.org/10.1177/1524838005277438 
Aldrich, D. P. (2012). Building resilience: Social capital in post-disaster recovery. University of Chicago Press. 
American Psychological Association (APA). (2014). The Road to Resilience. Washington, DC: American Psychological Association. http://www.apa.org/helpcenter/road-resilience.aspx 
Bonanno, G. A. (2004). Loss, trauma and human resilience: Have we underestimated the human capacity to thrive after extremely aversive events? American Psychologist, 59(1), 20-28. https://doi.org/10.1037/0003-066X.59.1.20 
Bourbeau, P. (2013). Resiliencism: premises and promises in securitization research. Resilience, 1(1), 3-17. https://doi.org/10.1080/21693293.2013.765738 
Bowen, G. A. (2008). Naturalistic inquiry and the saturation concept: A research note. Qualitative Research, 8(1), 137-152. https://doi.org/10.1177/1468794107085301 
Creswell, J.W. (2014). Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches. Sage, Thousand Oaks, CA. 
Crippendorff, K. (2018). Content Analysis: An Introduction to Its Methodology. Trans. Houshang
Frankl, V. E. (1985). Man’s search for meaning. Beacon Press. 
Guba, E. G., & Lincoln, Y. S. (1981). Effective evaluation: Improving the usefulness of evaluation results through responsive and naturalistic approaches. San Francisco: Jossey-Bass. 
Holling, C. S. (1973). Resilience and stability of ecological systems. Annual Review of Ecology and Systematics, 4, 1-23. https://doi.org/10.1146/annurev.es.04.110173.000245 
Lawshe, C. H. (1975). A quantitative approach to content validity. Personnel Psychology, 28(4), 563-575. https://doi.org/10.1111/j.1744-6570.1975.tb01393.x 
Lynn, M. R. (1986). Determination and quantification of content validity. Nursing Research, 35(6), 382-385. https://doi.org/10.1097/00006199-198611000-00017 
Masten, A. S. (2001). Ordinary magic: Resilience processes in development. American Psychologist, 56(3), 227-238. https://doi.org/10.1037/0003-066X.56.3.227 
Masten, A. S., & Obradović, J. (2008). Disaster preparation and recovery: Lessons from research on resilience in human development. Ecology and Society, 13(1), 9. https://doi.org/10.5751/ES-02282-130109 
McAslan, A. (2010). The Concept of Resilience: Understanding its Origins, Meaning and Utility. Adelaide: Torrens Resilience Institute. 
Norris, F. H., Stevens, S. P., Pfefferbaum, B., Wyche, K. F., & Pfefferbaum, R. L. (2008). Community resilience as a metaphor, theory, set of capacities, and strategy for disaster readiness. American Journal of Community Psychology, 41(1-2), 127-150. https://doi.org/10.1007/s10464-007-9156-6 
Panter-Brick, C., & Eggerman, M. (2012). Understanding culture, resilience, and mental health: The production of hope. In M. Ungar (Ed.), The social ecology of resilience: A handbook of theory and practice (pp. 369-386). Springer. 
Pimm, S. L. (1984). The complexity and stability of ecosystems. Nature, 307(5949), 321-326. https://doi.org/10.1038/307321a0 
Polit, D. F., & Beck, C. T. (2006). The content validity index: Are you sure you know what’s being reported? Critique and recommendations. Research in Nursing & Health, 29(5), 489-497. https://doi.org/10.1002/nur.20147 
Putnam, R. D. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of American community. Simon & Schuster.  https://psycnet.apa.org/doi/10.1145/358916.361990
Strauss, A.; Corbin, J. (1385). Basics of Qualitative Research. Trans. Beyok Mohammadi. Research Institute for Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran. [in Persian]
Walker, J., & Cooper, M. (2011). Genealogies of resilience: From systems ecology to the political economy of crisis adaptation. Security Dialogue, 42(2), 143-160. https://doi.org/10.1177/0967010611399616 
Waltz, C. F., & Bausell, R. B. (1981). Nursing research: Design, statistics, and computer analysis. Philadelphia: F. A. Davis Company.