بازدارندگی مبتنی بر توانمندی داخلی ایران و تأثیر آن بر گزینه‌های سیاست خارجی: تحلیل رابطه متقابل میان خوداتکایی دفاعی و استقلال دیپلماتیک

نویسندگان

1 استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، واحد اصفهان(خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران

2 استادیار گروه معارف اسلامی، واحد اصفهان(خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران

چکیده
استراتژی بازدارندگی برای بقای دولت‌ها حیاتی است و هدف آن، افزایش هزینه‌های تهاجم احتمالی به سطحی غیرمنطقی برای دشمن است. برای ایران، به دلیل قرار گرفتن تحت تحریم‌های گسترده و مسدود شدن گزینه‌های ائتلافی سنتی، بازدارندگی به یک الزام بقا تبدیل شده و نیازمند یک مدل درون‌زا مبتنی بر خودکفایی دفاعی است. این رویکرد با مبانی نظریه قدرت سخت همسو است، اما اثربخشی آن در گرو استقلال استراتژیک است؛ استقلالی که خودکفایی دفاعی (تولید تجهیزات کلیدی در داخل) زیربنای مادی آن محسوب می‌شود، چرا که وابستگی به واردات نظامی، حاکمیت ملی را در لحظه بحران تضعیف می‌کند. بازدارندگی ایران بر دکترین نامتقارن و مجازات پرهزینه استوار است و بر سه‌گانه توان موشکی نقطه‌زن و پهپادی بومی، مزیت اقتصادی-نظامی (تغییر معادله هزینه به ازای انهدام به نفع ایران) و عمق استراتژیک (از طریق نفوذ منطقه‌ای و قابلیت‌های سایبری) تکیه دارد. تحریم‌ها، به‌طور پارادوکسیکال، به کاتالیزور خوداتکایی تبدیل شده و موجب حذف وابستگی فنی و تمرکز بر مزیت نامتقارن شدند. این توانمندی داخلی، آزادی عمل دیپلماتیک را از طریق مکانیسم‌های کلیدی تقویت می‌کند: کاهش بار امنیتی و نیاز به ائتلاف‌های خارجی، تقویت قدرت چانه‌زنی در مذاکرات (مانند حفظ قاطعانه خطوط قرمز موشکی در برجام)، خنثی‌سازی اهرم‌های فشار خارجی و در نهایت، تثبیت اعتبار راهبردی از طریق نمایش اراده و توان عملیاتی (مانند حمله به عین‌الاسد). در نتیجه، برای ایران، بازدارندگی بومی نه صرفاً یک نیاز دفاعی، بلکه یک الزام استراتژیک و تضمین‌نامه سیاست خارجی مستقل است که به کشور امکان می‌دهد در مسیر منافع ملی تعیین‌شده توسط خود حرکت کند، نه دیکته‌های خارجی.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

sss

نویسندگان English

raheleh botlani esfehani 1
leila khodabakhshi 2
1 a
2 dd
چکیده English

eee

کلیدواژه‌ها English

ee
آشتیانی، رضا(1401). نقش تحریم‌های دفاعی در خودکفایی نظامی ایران، تهران: مرکز پژوهش‌های استراتژیک وزارت دفاع.
جعفری، علی(1397). استراتژی بازدارندگی ایران در خلیج فارس، تهران: انتشارات دانشگاه فرماندهی و ستاد ارتش.
جلالی، محمد(1403). مفهوم انکارپذیری در عملیات نامتقارن سایبری و پهپادی، امنیت ملی و مطالعات راهبردی، 20(5)، ۱۲–۳۰.
جلیلی، احمد(1402). نقش هوش مصنوعی در توسعه بازدارندگی نوین، مرکز تحقیقات راهبردی دفاعی.
دهقانی فیروزآبادی، سید جلال(1396). سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، تهران: انتشارات سمت.
رفیق‌دوست، محسن(1397). روایت‌هایی از صنعت دفاعی ایران، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
زارعی، علیرضا(1399). بررسی نقش پهپادها در استراتژی‌های بازدارندگی نوین، مطالعات دفاعی و امنیتی، 15(4)، ۴۵–۷۰.
زرچینی، محمد(1403). تحلیل اقتصادی بازدارندگی نامتقارن: کارآمدی پهپادها و موشک‌های بومی، مطالعات دفاعی و امنیتی، 20(3)، ۵۵–۸۰.
سلیمی، حسین و شفیعی، ناصر(1400). خودکفایی دفاعی و استقلال استراتژیک جمهوری اسلامی ایران در منطقه خاورمیانه، مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، 11(3)، ۷۹–۱۰۴.
شفیعی، ناصر و نجفی، مهدی(1398). تحلیل الگوی بازدارندگی نامتقارن جمهوری اسلامی ایران در برابر تهدیدات منطقه‌ای، سیاست دفاعی، 27(107)، ۱۰۱–۱۲۶.
عالیخانی، مهدی(1399). بررسی تأثیر تحریم‌ها بر خودکفایی فناوری در ایران، اقتصاد دفاع و امنیت، 5(2)، ۶۵–۸۸.
عزتی، محمد(1394). استراتژی امنیت ملی و بازدارندگی، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
عطارزاده، علی(1402). دکترین بازدارندگی نامتقارن و حفظ قدرت چانه‌زنی در سیاست خارجی ایران، مرکز مطالعات استراتژیک منطقه‌ای.
فروغی، محمد(1399). دکترین دفاعی ایران: الزامات و راهبردها. انتشارات دانشگاه عالی دفاع ملی.
لطفی، علی و مرادی، یاسر(1397). تأثیر توانمندی موشکی بر قدرت چانه‌زنی دیپلماتیک ایران در مذاکرات هسته‌ای، ژئوپلیتیک، 14(4)، ۱۳۵–۱۶۰.
مجلسی، محمد(1401). اعتبار بازدارندگی نامتقارن ایران: تحلیل موردی پاسخ‌های متقابل، مطالعات امنیت ملی، 18(69)، ۴۵–۷۰.
محمدنجار، محمد(1401). نقش صنایع دفاعی در توسعه زیرساخت‌های فناورانه کشور، تهران: انتشارات سازمان صنایع دفاعی.
محمدی، سعید(1402). ابعاد فنی و استراتژیک توسعه پهپادی ایران، تحقیقات دفاعی و امنیتی، 19(1)، ۸۸–۱۱۰.
محمودی، سیدرضا(1401). نقش قدرت موشکی در کاهش آسیب‌پذیری در برابر سیاست فشار حداکثری،  علوم نظامی، 19(3)، ۱۱۰–۱۳۵.
مطهری، سیدمحمد(1395). تحلیل الزامات دفاعی ایران در برجام، مطالعات سیاست خارجی، 10(1)، ۱۰۰–۱۲۵.
نوریان، محمدرضا(1402). بررسی تأثیر پهپادها بر معادله هزینه به ازای انهدام در نبردهای مدرن. مرکز پژوهش‌های دفاعی.
Art, R. J. (2020). A grand strategy for America. Cornell University Press.
Betz, D., & Johnson, R. (2022). Deterrence in the twenty-first century: Between retooling and reinvention. Georgetown University Press.
Brands, H. (2018). The future of grand strategy: Limits, dangers, and opportunities. Rowman & Littlefield.
Friedman, G. (2023). The next decade: Where the world's heading. Anchor Books.
Haass, R. (2021). The New World Disorder: Why States Still Matter and What They Need to Do. Foreign Affairs, 100(1), 16–23.
Jervis, R. (1979). Deterrence and perception. International Security, 3(3), 3–30.
Kopp, C. (2013). Indigenous Defence Production. Australian Defence Force Journal, (191), 1–13.
Krasner, S. D. (2021). Sovereignty: Organized hypocrisy. Princeton University Press.
Mearsheimer, J. J. (2014). The tragedy of great power politics. W. W. Norton & Company.
Nye, J. S. (2011). The future of power. PublicAffairs.
O'Connell, R. (2021). The New American Way of War: Multi-Domain Operations. Parameters, 51(2), 27–42.
Pape, R. A. (2021). Deterrence and escalation in great power conflicts. International Security, 46(2), 7–42.
Schmitt, J. (2023). Quantum Technology and Strategic Autonomy. Survival, 65(1), 101–118.
Walt, S. M. (2020). The case for offshore balancing: A superior grand strategy. Foreign Affairs, 99(1), 70–84.
Waltz, K. N. (2018). Theory of international politics. Waveland Press.
Williams, B., & Jones, H. (2020). Deterrence against Non-State Actors: An Integrated Approach. Security Studies, 29(3), 450–475.
Zagare, F. C. (2020). The calculus of deterrence: Rationality and stability. Cambridge University Press.