بررسی تطبیقی بازنمایی تحول شکاف‌های اجتماعی ایران در مطبوعات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی (ره)، تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی (ره)، تهران، ایران

چکیده
پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی بازنمایی تحول شکاف‌های اجتماعی ایران در چهار روزنامه‌ی کیهان، رسالت، اعتماد و شرق طی چهار رخداد مهم سال‌های ۱۳۸۸، ۱۳۹۶، ۱۳۹۸ و ۱۴۰۱ انجام شده است. داده‌های تحقیق شامل مجموعه‌ای از متون مطبوعاتی (سرمقاله، گزارش و یادداشت تحلیلی) است که به‌صورت هدفمند و بر اساس پیوند مستقیم با این رخدادها گردآوری شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد روزنامه‌های کیهان و رسالت شکاف‌های اجتماعی را ذیل گفتمان صیانت از نظام، انسجام ملی و امنیت سیاسی بازنمایی کرده‌اند. در این گفتمان، واژگان «فتنه»، «اغتشاش»، «دشمن»، «نفوذ» و «جنگ ترکیبی» برجسته است و هدف اصلی، تأکید بر حفظ ثبات و جلوگیری از واگرایی اجتماعی است. در مقابل، روزنامه‌های اعتماد و شرق شکاف‌های اجتماعی را در چارچوب نارسایی ارتباط دولت و جامعه و کاهش اعتماد عمومی تبیین کرده‌اند. در این گفتمان، مفاهیمی چون «اعتماد اجتماعی»، «اعتراض مدنی»، «گفت‌وگوی ملی» و «اصلاح درون‌ساختاری» پررنگ است و تمرکز بر بازسازی سرمایه‌ی اجتماعی و ترمیم رابطه‌ی دولت و جامعه دارد. نتایج تطبیقی نشان می‌دهد در طول این دوره، محور معنایی از بازنمایی تقابلی و سیاسی (۱۳۸۸) به سوی بازنمایی اجتماعی و فرهنگی (۱۴۰۱) تغییر یافته است. هر دو جریان مطبوعاتی، در عین تفاوت در زبان و رویکرد، بر ضرورت حفظ نظم اجتماعی و جلوگیری از گسترش بحران تأکید داشته‌اند. این پژوهش با تکیه بر تحلیل داده‌های مطبوعاتی و بدون بهره‌گیری از چارچوب‌های نظری بیرونی، تصویری داده‌محور و عینی از روند تحول بازنمایی شکاف‌های اجتماعی در میدان رسانه‌ای ایران ارائه می‌دهد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

A Comparative Study on the Representation of the Transformation of Iran’s Social Cleavages in the Press

نویسندگان English

MohammadBager Khoramshad 1
Mahdi Rajabi 2
1 member of the Faculty of Law and Political Science, Allameh Tabatabaei University
2 PhD student in Political Sociology, Allameh Tabatabaei University
چکیده English

This study provides a comparative analysis of how Iran’s major newspapers - Kayhan, Resalat, Etemad, and Shargh - represented the evolution of social cleavages across four key socio-political junctures: 2009, 2017, 2019, and 2022. The dataset comprises editorials, analytical notes, and reports purposefully selected for their direct relevance to these events.

Findings reveal that Kayhan and Resalat framed social cleavages within a discourse of system preservation, national cohesion, and political security. Terms such as sedition, unrest, foreign interference, infiltration, and hybrid warfare dominated their narratives, emphasizing the need for stability and unity. Conversely, Etemad and Shargh portrayed these cleavages as reflections of weakened state-society relations and declining public trust. Their discourse highlighted notions like public confidence, civil protest, national dialogue, and internal reform, focusing on rebuilding social capital and restoring the link between state and society.

A comparative reading shows a gradual shift from politically confrontational representations in 2009 toward socially and culturally grounded portrayals by 2022. Despite linguistic and interpretive differences, both press camps underscored the importance of maintaining social order and preventing crises. Grounded entirely in textual data and independent of external theoretical frameworks, this study offers a realistic depiction of the evolving representation of social cleavages in Iran’s media field.

کلیدواژه‌ها English

social cleavage
Iranian press
system-preserving discourse
public trust discourse
media representation
2009&‌‌‌ndash
2022
بشیر، حسن؛ حاتمی، حمیدرضا (۱۳۹۲). تحلیل گفتمان سرمقاله‌های کیهان، اطلاعات و جمهوری اسلامی درباره حوادث پس از انتخابات دهم ریاست جمهوری. پژوهش‌های راهبردی سیاست، ۲(6)، ۶۱-۸۸.
دمیرچی، حسین صابر؛ ذوالفقاری، ابوالفضل؛ باقری‌بنجار، عبدالرضا (۱۳۹۶). بازنمایی جامعه مدنی در مطبوعات ایران: تحلیل گفتمان جامعه مدنی در مطبوعات ایران ۱۳۸۸ ۱۳۹۳. جامعه‌شناسی نهادهای اجتماعی، 4(۹)، ۹۰-۶۵.
کیهان، رسالت، اعتماد و شرق (۱۳۸۸–۱۴۰۱). مجموعه‌ای از سرمقاله‌ها، گزارش‌ها و یادداشت‌های تحلیلی مرتبط با چهار رخداد سیاسی ـ اجتماعی (۱۳۸۸، ۱۳۹۶، ۱۳۹۸ و ۱۴۰۱) که به‌عنوان داده‌های میدانی پژوهش مورد استفاده قرار گرفته‌اند. در ادامه، نمونه‌هایی از داده‌های مورد استفاده در تحلیل گفتمانی آورده شده است:
روزنامه کیهان، 16/7/1388، «ساختار و سازمان فتنه اخیر»
همان، 22/1/1398، «تیغ دولت اصلاحات بر گلوی دیانت»
همان، 1/11/1387، «جزئیات تازه از فعالیت شبکه براندازی نرم»
همان، 30/7/1396، «شکاف طبقاتی به بدترین وضعیت دهه اخیر رسید»
همان، 24/11/98، «بازار محتاج نظارت؛ دولت همچنان مشغول حاشیه سازی»
همان، 4/10/1398، «برنامه بلوا حتی به قیمت جان ۱۵۰ هزار نفر»
همان، 20/2/1401، «مشکل فضای فرهنگی ـ اجتماعی ما کجاست؟»
همان، 31/2/1401، «تئاتر امروز ایران با فرهنگ دینی چه نسبتی دارد ؟»
 همان، 14/2/1398، «صف مبارزه با جمهوری اسلامی و شیر تو شیر سکولاریسم سیاسی»
 روزنامه رسالت، 22/12/1388، «ابهام مفهومی و تناقض تحلیلی»
 همان، 28/8/1398، «اعتراض قربانی آشوب»
 همان، 21/3/1388، «انتخابات و خیر عمومی»
 همان، 15/12/1396، «برای مدیریت فضای مجازی چه کرده‌ایم»
 همان، 1/5/1396، «لزوم تغییر اساسی در نحوه کنش جریان اصولگرایی»
 همان، 24/3/1398، «بازخوانی تحولات دهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری»
 همان، 6/2/1398، «توبه سران فتنه»
 همان، 4/12/1387، «طرح تحول اقتصادی شکاف طبقاتی را کاهش می دهد»
 همان، 26/9/1401، «پایبندی به ارزش حجاب جزئی از هویت نهضت اسلامی است»
 همان، 9/5/1401، «حجاب زنان و پیوند دینی مردم ایران»
 روزنامه اعتماد، 8/3/1397، «بررسی پیوند موسیقی و مذهب، کاتولیک تر از پاپ نباشیم»
 همان، 5/6/1388، «خطوط قرمز را تعیین کنید»
 همان، 6/7/1388، «عواقب سیاست های مداخله جویانه دولت در اقتصاد»
 همان، 8/6/1388، «گفت وگو با آیت الله بیات زنجانی: مشروعیت و مقبولیت حکومت»
 همان، 25/5/1396، «ایثارگری، انحصاری نیست!»
 همان، 12/10/1388، «با افراد ناراضی نباید برخورد خشونت آمیز داشت»
 همان، 25/6/1388، «گفت و گو با محمد سلامتی: منافع ملی و بازسازی اعتماد عمومی»
 همان،‌ 30/4/1388، «نگاهی متفاوت به آخرین انتخابات ریاست جمهوری ایران»
 همان، 4/9/1396، «اعتماد شکاف درآمد و نیاز را بررسی کرد: فاصله ۵/ ۲ـ برابری مزد و معیشت»
 همان، 19/9/1398، «حاشیه های نطق پروانه سلحشوری نماینده مردم تهران در مجلس، اندکی تامل کنید»
 همان، 18/7/1401، «با این نسل شوخی نکنید!»
 همان، 23/8/1401، «ریشه های کنشگری اعتراضی جوانان»
 روزنامه شرق، 20/10/1396، «آینه اعتراضات»
 همان، 26/10/1396، «اصلاح طلبان در تایتانیک»
 همان، 11/8/1398، «فقر نسبی و شکاف طبقاتی»
 همان، 27/9/1398، «به بهانه ۲۷ آذر، روز جهانی منع خشونت و افراطی گری»
 همان، 21/7/1401، «نسلی که می خواهد خودش قهرمان زندگی خودش باشد»
 همان، 27/1/1402، «شکاف میان واقعیات موجود و مطالبات اجتماعی و منطق حکمرانی»
 همان، 5/2/1401، «دانشجویان خواهان حذف محدودیت های تحمیلی شدند»
Bourdieu, P., Thompson, J., & Raymond, G. (2003). Language and Symbolic Power. Cambridge, UK: Harvard Univ. Press.
Braun, V., & Clarke, V. (2022). Thematic analysis: a practical guide. Los Angeles London New Delhi Singapore Washington DC Melbourne: SAGE.
Castells, M. (2013). Communication Power. Oxford: Oxford University Press.
Cinelli, M., De Francisci Morales, G., Quattrociocchi, W., & Starnini, M. (2021, 3 2). The echo chamber effect on social media. Proceedings of the National Academy of Sciences, 118(9), e2023301118. doi:10.1073/pnas.2023301118
Fairclough, N. (2023). Critical discourse analysis. The Routledge Handbook of Discourse Analysis Abingdon, Oxon ; New York, NY, USA: Routledge.
Giddens, A. (2009). Sociology. Cambridge: Polity Press.
Habermas, J. (2011). The structural transformation of the public sphere: an inquiry into a category of bourgeois society. Cambridge: Polity.
Huntington, S. (2011). The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order. New York: Simon & Schuster.
Lincoln, Y., & Guba, E. (1985). Naturalistic Inquiry. Beverly Hills: CA: Sage.
Lipset, S., & Rokkan, S. (1967). Party Systems and Voter Alignments: Cross-National Perspectives. New York: Free Press.
McCombs, M., & Valenzuela, S. (2021). Setting the agenda: the news media and public opinion. Cambridge, UK Medford, MA: Polity.
McQuail, D. (2010). McQuail’s Mass Communication Theory. London: Sage.
Norris, P., & Inglehart, R. (2019). Cultural backlash: Trump, Brexit, and the rise of authoritarian populism. Cambridge: Cambridge university press.
Patton, M. Q. (2015). Qualitative Research & Evaluation Methods. Thousand Oaks: CA: Sage.
Putnam, R. (2007). E Pluribus Unum: Diversity and Community in the Twenty-First Century. Scandinavian Political Studies,30(2), 137-174.
Ritchie, J., Lewis, J., McNaughton Nicholls, C., & Ormston, R. (2014). Qualitative Research Practice: A Guide for Social Science Students and Researchers. London: Sage.
Tilly, C. (2004). Social movements, 1768-2004. Boulder: Paradigm Publishers.
Van Dijk, T. (2008). Discourse and Context: A Sociocognitive Approach. Cambridge: Cambridge University Press.