تحلیل جامعه‌شناختی اندیشه سیاسی امام خمینی(ره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه معارف دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی (ره)، تهران، ایران

چکیده
در این پژوهش تحلیل جامعه‌شناختی اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) با تمرکز بر مفاهیم کلیدی مانند ولایت فقیه، استقلال سیاسی و رابطه دین با حکومت انجام شده است. این اندیشه‌ها در چارچوب گفتمان اسلامی و با تأکید بر مشارکت مردمی، عدالت اجتماعی و مبارزه با استکبار جهانی شکل گرفته‌اند. پژوهشهای موجود نشان میدهند که اندیشه سیاسی ایشان مبتنی بر اصولی نظیر حاکمیت قانون الهی، مسئولیت‌پذیری حکومت در قبال مردم و لزوم حفظ هویت اسلامی در مقابل نفوذ فرهنگی غرب است. روش تحقیق در این تحلیل عمدتاً مبتنی بر تحلیل گفتمانی با استفاده از متون اصلی شامل سخنرانی‌ها، وصیتنامه و آثار مکتوب امام خمینی(ره) بوده است. این روش با به‌کارگیری تحلیل زبانی، بررسی زمینه‌های تاریخی-اجتماعی و کشف روابط قدرت در گفتمان سیاسی، امکان درک لایه‌های پنهان اندیشه ایشان را فراهم میکند. همچنین از روشهای کیفی مانند تحلیل محتوای اسناد تاریخی و بررسی اسناد آرشیوی برای بازسازی بستر شکل‌گیری این اندیشه‌ها استفاده شده است. یافته‌های تحقیقاتی حاکی از آن است که گفتمان سیاسی امام خمینی(ره) حول محور مفاهیم شناوری مانند "امت اسلامی"، "استقلال" و "مبارزه با استکبار" سازمان یافته است. این اندیشه‌ها با ایجاد پیوند بین مفاهیم دینی و الزامات حکمرانی مدرن، الگوی نوینی از حکومت دینی تحت عنوان "جمهوری اسلامی" را طراحی کرده‌اند که در آن فقه شیعی به عنوان هسته مرکزی نظام حقوقی-سیاسی عمل میکند. این تحلیل نشان میدهد که چگونه مفاهیم دینی در بافتار سیاسی-اجتماعی معاصر بازتعریف شده و به ابزاری برای بسیج مردمی تبدیل شده‌اند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Sociological Analysis of Imam Khomeini's Political Thought

نویسنده English

sayed Ali Mohammad Musavi
Assistant Professor, Department of Education, Khawaja Nasiruddin Toosi University of Technology, Tehran
چکیده English

In this study, a sociological analysis of Imam Khomeini's (RA) political thought has been conducted, focusing on key concepts such as the guardianship of the jurist, political independence, and the relationship between religion and the state. These thoughts have been formed within the framework of Islamic discourse and with an emphasis on popular participation, social justice, and the fight against global arrogance. Existing research shows that his political thought is based on principles such as the rule of divine law, the government's responsibility to the people, and the need to preserve Islamic identity against Western cultural influence. The research method in this analysis was mainly based on discourse analysis using original texts including speeches, wills, and written works of Imam Khomeini (RA). This method, by using linguistic analysis, examining socio-historical contexts, and discovering power relations in political discourse, provides the opportunity to understand the hidden layers of his thought.Qualitative methods such as content analysis of historical documents and archival documents have also been used to reconstruct the context in which these ideas were formed. Research findings indicate that Imam Khomeini's political discourse is organized around floating concepts such as "Islamic nation", "independence" and "fighting arrogance". By creating a link between religious concepts and the requirements of modern governance, these ideas have designed a new model of religious government under the title of "Islamic Republic" in which Shiite jurisprudence acts as the central core of the legal-political system. This analysis shows how religious concepts have been redefined in the contemporary socio-political

کلیدواژه‌ها English

Imam Khomeini
political thought
arrogance
social justice
قرآن کریم
نهج البلاغه
غررالحکم
امام خمینی، سید روح‌الله (۱۳۹۴). ولایت فقیه، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
بابایی زارچ، علی‌محمد (1383). امت و ملت در اندیشه امام خمینی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
بابائی، مرتضی؛ باباپور، محمد مهدی و رهنما، شهرام (1403). الگوهای جامعه آرمانی درمتون دینی وتاثیرآنها براستمرارانقلاب اسلامی. جامعه شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 5(4)، 33-56.
برومندزاده، محمدرضا؛ عشایری، طاها (1395). تحلیل جامعه شناختی عدالت اجتماعی در اندیشه امام خمینی (ره)، دهمین کنگره پیشگامان پیشرفت، تهران
پیروزی، عبدالله؛ الله کرم، عبدالحسین؛ بخشایشی اردستانی، احمد؛ امینی، علی اکبر (1400). مطالعه تطبیقی مفهوم خیر عمومی در اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) و آیت الله نائینی. توسعه اجتماعی، 16(1)، 1-24.
تقی لو، فرامرز و خدابنده لو، رضا (1403). بازکاوی تطبیقی مفاهیم بنیادین سیاسی در فلسفه سیاسی ‌مشاء و فلسفه سیاسی‌انقلاب‌اسلامی. جامعه شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 5(4)، 141-161.
توسلی زاده، محمدناصر؛ جعفری هرندی، محمد و ابراهیمی ورکیانی، محمد (1402). حکومت و آزادی بیان در آراء میرزای نائینی و امام خمینی(ره). جامعه شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 4(3)، 193-216.
جمشیدی، محمدحسین؛ ایران نژاد، ابراهیم (1390). عدالت اجتماعی در اندیشه امام (ره)، قم: پژوهشکده باقرالعلوم.
دارا، جلیل؛ بابایی، محمود (1398). تبیین عینی مفهوم استکبار در اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) در بررسی رابطه ایران و آمریکا. نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، 9(2)، 37-56.                        
دوستدار، رضا و همتی فر، مجتبی (1403). شبکه مفهومی تربیت سیاسی در اندیشه امام خمینی(ره). جامعه شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 5(4)، 215-247.
شریعت، فرشاد؛ قلی پور، محسن (1401). تبیین مفهوم مقاومت در اندیشه سیاسی امام خمینی (ره). جامعه‌شناسی سیاسی جهان اسلام، 10(20)، 1-28.
شیرازی، علی (1403). تاملی در مبانی نظری سیره حکمرانی امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری در تربیت جامعه طراز مهدوی. جامعه شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 5(2)، 49-67.
عابدی، محجوبه؛ وزیری، مجید (1399). آینده فقه و احکام سیاسی در اندیشه سیاسی امام خمینی (ره)؛ رویکردی آینده‌پژوهی. رهیافت انقلاب اسلامی، 14(50)، 191-208.
فتحی، یوسف(1398). نقش مردم در سیاست، مبانی و پیامدهای آن در اندیشه سیاسی امام خمینی. پژوهشنامه انقلاب اسلامی، 9(31)، 79-95.
قربانی، بهرنگ؛ حقیقت، حمیدرضا؛ کاوه پیش قدم، سیدمحمدکاظم(1401). بررسی ایده مقاومت در اندیشه امام خمینی(ره). پژوهش‌های انقلاب اسلامی، 11(1)، 215-235.
کتابی، امیرعلی و سعیدی، حسن (1402). روانشناسی جامعه مطلوب از منظر امام خمینی(ره) در نظام سازی جامعه اسلامی. جامعه شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 4(4)، 103-118.
کتابی، امیرعلی و سعیدی، حسن (1403). رابطه تلازمی جامعه مطلوب ومعنویت گرایی انقلاب اسلامی در اندیشه امام خمینی(ره). جامعه شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 5(2)، 185-200.
کلانتری، ابراهیم؛ موسوی، سید سعید(1397). ارزیابی تطور اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) (با تأکید بر نظریه ولایت مطلقه فقیه). پژوهشنامه انقلاب اسلامی، 8(29)، 181-204.                                                 
محدثی، کاظم (1436ق). استقلال سیاسی در اندیشه امام خمینی (ره)، مبلغان، 188.
مرندی، سید محمدرضا؛ جلالی اصل، روح الله (1400). حق حاکمیت مردم در اندیشه سیاسی امام خمینی(ره)، پژوهشنامه انقلاب اسلامی، 11(1)، 53-67.
موسی پور، داوود؛ میرقاسمی، سید جواد؛ علوی، پرویز (1399). نسبت سنجی نظریه مشروطه مشروعه شیخ فضل اله نوری با اندیشه سیاسی امام خمینی. جامعه شناسی سیاسی ایران، 3(4)، 59-82.    
میراحمدی چناروئیه، منصور؛ کمالی‌گوکی، محمد (1393). تحلیل مفهوم کرامت انسانی در اندیشه سیاسی شیعه: مطالعه مــوردی اندیشه ی امام خمینی(ره). پژوهشنامه انقلاب اسلامی، 4(10)، 27-49.
میرحسینی، مهسا (1396). عدالت اجتماعی، شاخص‌ها و لوازم تحقق آن از دیدگاه امام خمینی، حضور، 88.
نصرت پناه، محمد صادق؛ بخشی، مسعود (1399). استکبارستیزی در اندیشه سیاسی امام خمینی (رحمۀ الله علیه)؛ با تکیه بر مفهوم‌شناسی استکبار در تفسیر المیزان. دانش سیاسی، 16(2)، 671-696.
Wallerstein, I. (2004). World-Systems Analysis: An Introduction. Durham:Duke University Press.