تحلیل نهادی توسعه‌نیافتگی سیاسی در سال‌های اولیه پس از انقلاب اسلامی ایران با رویکرد داگلاس نورث

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، گروه علوم سیاسی، دانشکده‌، حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 استادیار، گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، واحد کرمانشاه، دانشگاه آزاد اسلامی، کرمانشاه، ایران.

3 دانشیار، گروه علوم سیاسی، دانشکده‌، حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

4 دانشیار، گروه علوم سیاسی و مطالعات انقلاب اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران

چکیده
انقلاب اسلامی ایران به‌عنوان گسستی نهادی در مسیر توسعه ایران، نه به‌سوی نظم دسترسی باز، بلکه با بازتولید نظم دسترسی محدود در چارچوب ساختارهای سنتی-مذهبی تثبیت شد. این پژوهش با بهره‌گیری از چارچوب نظری داگلاس نورث، به تحلیل نقش چهار بازیگر کلیدی پس از انقلاب -روحانیت و نهادهای انقلابی، جبهه ملی و نهضت آزادی، جریان چپ، و تکنوکرات‌های بازمانده از رژیم پهلوی- در تداوم توسعه‌نیافتگی ایران می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهند که روحانیت، به‌واسطه بهره‌مندی از سرمایه اجتماعی گسترده و شبکه‌های نهادی غیررسمی قدرتمند، توانست نهادهای رسمی جدید را تثبیت کرده و منابع قدرت را در قالب نظم دسترسی محدود به انحصار خود درآورد. در مقابل، سایر بازیگران به دلیل فقدان شبکه‌های نهادی ریشه‌دار، محدودیت در مشروعیت اجتماعی، و ناتوانی در ایجاد یا تقویت نهادهای کارآمد، از صحنه قدرت حذف شدند. تداوم وابستگی به نهادهای سنتی-مذهبی، هزینه‌های بالای مبادله، و محدودیت در رقابت نهادی، از موانع اصلی شکل‌گیری نظم دسترسی باز و دستیابی به توسعه پایدار در ایران بوده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

An Institutional Analysis of Political Underdevelopment in the Early Years Following the Islamic Revolution of Iran Using Douglass North’s Approach

نویسندگان English

Rouzbeh Parhamnia 1
Iraj Ranjbar 2
Seyed Mostafa Abtahi 3
Ali Morshedizad 4
1 .
2 Assistant Professor, Department of Political Science, Kermanshah Branch, Islamic Azad University, Kermanshah, Iran
3 Associate Professor, Department of Political Science, Faculty of Law, Theology and Political Science, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
4 Associate Professor, Department of Political Science and Islamic Revolution Studies, Faculty of Humanities, Shahed University, Tehran, Iran
چکیده English

The Islamic Revolution of Iran (1979) represents a significant institutional rupture in Iran’s development trajectory, characterized not by a transition to an open access order but by the reinforcement of a limited access order within the framework of traditional-religious structures. This study employs Douglass North’s institutional framework to analyze the role of four key actors post-revolution—clergy and revolutionary institutions, the National Front and Freedom Movement, leftist factions, and technocrats from the Pahlavi regime—in perpetuating Iran’s underdevelopment. The findings indicate that the clergy, leveraging extensive social capital and robust informal institutional networks, successfully established new formal institutions and monopolized power resources within a limited access order. Conversely, other actors were marginalized due to their lack of entrenched institutional networks, limited social legitimacy, and inability to create or strengthen effective formal and informal institutions. The persistence of reliance on traditional-religious institutions, high transaction costs, and constraints on institutional competition have been major obstacles to the emergence of an open access order and sustainable development in Iran.

کلیدواژه‌ها English

Underdevelopment
Post-Revolutionary Political Order
Clergy and Revolutionary Institutions
Douglass North
آبراهامیان، یرواند(1386). ایران بین دو انقلاب، ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نشر نی.
آبراهامیان، یرواند(1391). تاریخ ایران مدرن، ترجمه محمدابراهیم فتاحی، تهران: نشر نی.
آبراهامیان، یرواند(1394). مردم در سیاست ایران: پنج پژوهشِ موردی، ترجمه بهرنگ رجبی، تهران: نشر چشمه.
ازغندی، علیرضا(1394). درآمدی بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران، تهران: نشر قومس.
استمپل، جان. دی(1377). درون انقلاب ایران، ترجمه منوچهر شجاعی، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
اشرف، احمد و بنوعزیزی، علی(1387). طبقات اجتماعی، دولت و انقلاب در ایران، ترجمه سهیلا ترابی فارسانی، تهران: انتشارات نیلوفر.
امامی، قاسم؛ ابطحی، سید مصطفی؛ مطلبی، مسعود(1402). تحلیل آسیب‌شناسانه اقتصاد سیاسی دولت‌های نهم و دهم مبتنی بر نظم اجتماعی داگلاس نورث، جامعه‌شناسی سیاسی انقلاب اسلامی. 4(14)، 59-37.
امجد، محمد(1380). ایران؛ از دیکتاتوری سلطنتی تا دین‌سالاری، ترجمه حسین مفتخری، تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.
بازرگان، مهدی(1363). انقلاب ایران در دو حرکت، تهران: مؤلف.
بشیریه، حسین(1390). جامعه‌شناسی سیاسی: نقش نیروهای اجتماعی در زندگی سیاسی، تهران: نشر نی.
بشیریه، حسین(1392). دیباچه‌ای بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران دوره جمهوری اسلامی، تهران: مؤسسه نگاه معاصر.
بشیریه، حسین(1394). زمینه‌های اجتماعی انقلاب ایران، ترجمه علی اردستانی، تهران: نشر نگاه معاصر.
پهلوی، محمدرضا(1371). پاسخ به تاریخ، شهریار ماکان، تهران: نشر البرز.
جعفریان، رسول(1386). جریان‌ها و‌ سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران (از روی کار آمدن محمدرضاشاه تا پیروزی انقلاب اسلامی) 1320-1357، قم: نشر مورخ.
حسینی‌زاده، سیّدمحمّدعلی(1389). اسلام سیاسی در ایران، قم: انتشارات دانشگاه مفید.
رفیع‌پور، فرامرز(1376). توسعه و تضاد، کوششی در جهت تحلیل انقلاب اسلامی و مسائل اجتماعی ایران، تهران: شرکت سهامی انتشار.
رنجبرکی، علی(1400). اقتصاد سیاسی توسعه‌خواهی دولت در ایران بررسی نظریه‌ی دسترسی باز و محدود داگلاس نورث در دوره‌ی جمهوری اسلامی، پژوهش سیاست نظری، 8(32)، 183-155.
روحانی، حسن(1391). خاطرات حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر حسن روحانی؛ انقلاب اسلامی (1341-1357) جلد اول، تهران: مجمع تشخیص مصلحت نظام-مرکز تحقیقات استراتژیک.
سلطانی، سیدعلی‌اصغر(1394). قدرت، گفتمان و زبان؛ سازوکارهای جریان قدرت در جمهوری اسلامی، تهران: نشر نی.
سمیعی، محمد(1399). نبرد قدرت در ایران: چرا و چگونه روحانیت برنده شد؟،تهران: نشر نی.
سولیوان، ویلیام(1372). مأموریت در ایران در خاطرات دو سفیر: اسراری از سقوط شاه و نقش پنهان آمریکا و انگلیس در ایران، ترجمه محمود طلوعی، تهران: نشر علم.
سی‌نورث، داگلاس و دیگران (1397). خشونت و نظام‌های اجتماعی: چارچوبی مفهومی برای تفسیر تاریخ مکتوب بشر، ترجمه بهنام ذوقی رودسری، تهران: انتشارات شیرازه.
سی‌نورث، داگلاس و دیگران(1396). سیاست، اقتصاد و مسائل توسعه در سایه خشونت، ترجمه محسن میردامادی و محمدحسین نعیمی‌پور، تهران: انتشارات روزنه.
سی‌نورث، داگلاس(1398). دگرگونی اقتصادی، ترجمه داود حیدری و مفید علیزاده، تهران: انتشارات دنیای اقتصاد.
طبری، احسان(1367). کژراهه خاطراتی از تاریخ حزب توده، تهران: انتشارات امیرکبیر.
علم، امیراسدالله(1386). یادداشت‌های علم، ویراسته علی‌نقی عالیخانی، جلد6، تهران: انتشارات کتابسرا.
فوران، جان(1396). یک قرن انقلاب در ایران جنبش‌های اجتماعی در ایران، تهران: انتشارات مولا.
کِدی، نیکی آر(1393). نتایج انقلاب ایران، ترجمه مهدی حقیقت‌خواه، تهران: انتشارات ققنوس.
کیانوری، نورالدین(1358). بررسی مسائل گوناگون ایران در سال 1358، تهران: انتشارات توده.
مؤمنی، فرشاد؛ شاکری، عباس؛ عرب مازار یزدی، علی؛ عظیمی دخت شورکی، سیدمحسن( 1398). تحلیلی بر ویژگی‌های سیاست‌های ضد فساد با تأکید بر ساختار نظم اجتماعی، سیاست‌گذاری اقتصادی، 6(21)، 124-103.
نجاتی الف، غلامرضا(1373). تاریخ سیاسی 25 ساله ایران از کودتا تا انقلاب، جلد1، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
نجاتی ب، غلامرضا(1373). تاریخ سیاسی 25 ساله ایران از کودتا تا انقلاب، جلد2، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
هانتینگتون، ساموئل(1396). سامان سیاسی در جوامع دستخوش دگرگونی، ترجمه محسن ثلاثی، تهران: نشر علم.
هایزر، رابرت(1393). مأموریت در تهران: خاطرات ژنرال هایزر، ترجمه علی‌اکبر عبدالرشیدی، تهران: انتشارات اطلاعات.
Leon Trotsky, The Russian Revolution (New York, 1959) p.xi.
Gustave Le Bon, The Crowd: a study of the popular mind (Auckland: The Floating Press, 2009), p. 152.
Hamid Algar, “Preface,” in Ali Shariati, Marxism and Other Western Fallacies: An Islamic Critique, trans. R. Campbell (Berkeley, Calif.: Mizan, 1980), 12.
North, D.C.,Wallis,J.J.,Webb,S.B.,& Weingast,B.R.(2009).