The political economy of oil in the Pahlavi period and the Islamic revolution

Document Type : Original Article

Author

Tehran university assistant professor

Abstract
هدف این مقاله بررسی رابطه بین متغیر اقتصادی نفت و پدیده اجتماعی انقلاب است. بعد از کودتای 28 مرداد 1332 و تشکیل کنسرسیوم نفتی به تدریج قیمت نفت افزایش پیدا کرد و در نیمه اول اوایل دهه 1350 درآمد حاصل از آن، جهش قابل ملاحظه‌ای پیدا کرد. بحث درباره نقش متغیرهای اقتصادی در وقوع جنبش‌های اجتماعی و پدیده‌های سیاسی از جمله انقلاب‌ اسلامی در شرایطی که نفت به یک متغیر قابل توجه در اقتصاد سیاسی ایران تبدیل شده، مساله پیش روی این مقاله است. نفت و درآمد حاصل از آن نقش قابل توجهی در ثبات و مشروعیت بخشی رژیم پهلوی ایفا می‌کرد و بحران کارآمدی رژیم را پنهان می‌کرد، تداوم درامدهای نفتی و سود سرشار حاصل از آن و تزریق ان به بدنه جامعه نوعی توافق موقت میان جامعه و رژیم ایجاد کرده بود که هر گونه اختلال در این زمینه می‌توانست به حرکت‌های اجتماعی از جمله انقلاب سرعت مضاعفی ببخشد. از این جهت افزایش درامدهای نفتی توانست بحران مشروعیت و کارآمدی رژیم را به صورت موقت پنهان سازد و کاهش ان توانست به ظهور و بروز هر چه بیشتر این بحران‌ها منجر شود. با وجود اینکه گفتمان غالب در انقلاب اسلامی از عناصر غیرمادی و معنوی نشات می‌گرفت، اما نمی‌توان نقش متغیرهای اقتصادی از جمله متغیر مهم نفت را در جنبش‌های اجتماعی ایران از جمله انقلاب اسلامی نادیده گرفت.

Keywords


ابتهاج، ابولحسن(1371)، خاطرات ابولحسن ابتهاج، تهران، علمی.
استمپل، جان. دی(1377)، درون انقلاب ایران، ترجمه منوچهر شجاعی، تهران، موسسه خدمات فرهنگی رسا
اسکاچپول، تدا(1382)، دولت رانتیر و اسلام شیعی در انقلاب ایران، ترجمه محمدتقی دلفروز، مطالعات راهبردی، شماره اول.
اسمیت، بنیامین(1389)، نفت، توسعه دیرهنگام و انقلاب، ترجمه سعید میرترابی، تهران، دانشگاه امام صادق.
امینی، علی‌رضا(1385)، مسائل سیاسی اقتصادی نفت ایران، تهران، خط سوم.
آموزگار، جهانگیر(1375)، فراز و فرود دودمان پهلوی، ترجمه اردشیر لطفیان، تهران، مرکز ترجمه و نشر کتاب.
بشیریه، حسین(1384)، موانع توسعه سیاسی در ایران، تهران، گام نو.
پای، لوسین و دیگران(1380)، بحرانها و توالی­ها در توسعه سیاسی، ترجمه غلامرضا خواجه سروی، تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی.
پرگین، دانیل(1374)، نفت، پول، قدرت، ترجمه‌ی منوچهر غیبی ارطه‌ای، جلددوم ، تهران، شرکت ملی نفت ایران.
 پهلوی، اشرف(1388)، خاطرات اشرف پهلوی، به کوشش پژمان فداآزاد، تهران، نشر به آذین.
پهلوی، محمدرضا(1385)، پاسخ به تاریخ، چاپ هفتم، به کوشش شهریار ماکان، تهران، نشر البرز.
توحید فام، محمد(1382)، دولت و دموکراسی، تهران، نشر روزنه.
حاج یوسفی، امیرمحمد(1376)، «رانت، دولت رانتیر و رانتیریسم، یک بررسی مفهومی»، اطلاعات سیاسی و اقتصادی، شماره 126-125.
خلعتبری، فیروزه(1373)، مبانی اقتصادی نفت، تهران: علمی و فرهنگی.
روبین، باری(1363)، جنگ قدرتها در ایران، ترجمه محمود مشرقی، تهران، آشتیانی.
روحانی، فواد(1354)، تاریخ اوپک، برگردان منوچهر روحانی، تهران، شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.   
رهبری، مهدی(1379)، اقتصاد و انقلاب اسلامی (بررسی مقایسه ای نظریه‌ های‌ اقتصادی با انقلاب اسـلامی‌ ایـران‌ )، تهـران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
زونیس، ماروین(1372)، شکست شاهانه، ترجمه بتول سعیدی و اسماعیل زند، تهران، انتشارات نور.
سازمان برنامه و بودجه(1373)، مجموعه اطلاعاتی، معاونت امور اقتصادی، دفتر اقتصاد کلان، تهران، سازمان برنامه و بودجه، مرکز مدارک اقتصادی – اجتماعی.
  سریع القلم، محمود(1387)، فرهنگ سیاسی ایران، تهران، پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
سمسون، آنتونی(1362)، بازار اسلحه، ترجمه فضل اللّه نیک آئین، تهران، امیر کبیر.
 فورن، جان(1392)، مقاومت شکننده؛ تاریخ تحولات اجتماعی ایران، ترجمه احمد تدین، تهران، رسا، چاپ چهاردهم.
کاتوزیان، محمدعلی(1373)، اقتصاد سیاسی ایران، ترجمه محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، تهران، نشر مرکز، چاپ چهارم.
کاتوزیان، محمدعلی(1382)، تضاد دولت و ملت در ایران، ترجمه علیرضا طیب، تهران، نشر نی.
کارل، تری لین(1388)، رونق های نفتی و دولت های نفتی، مترجم جعفر خیرخواهان، تهران، نشر نی.
مدنی، جلال‌الدین(1391)، تاریخ سیاسی معاصر ایران، جلد دوم، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
ملک محمدی، حمیدرضا(1381)، از توسعه لرزان تا سقوط شتابان، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
ملکوتیان، مصطفی(1376)، سیری در نظریه های انقلاب، تهران، قومس.
میلانی، محسن(1385)، شکل گیری انقلاب اسلامی، ترجمه مجتبی عطارزاده، تهران، گام نو.
وحیدی راد، میکائیل(1396)، کاربست سلاح نفت در جنگ های اعراب و اسرائیل و پیامدهای آن، تاریخ ایران، 21.
هاشم پسران، محمد(1378)، توسعه اقتصادی و شورش های انقلابی در ایران، نامه پژوهش، 12 و 13.
هالیدی، فرد(1360)، عربستان بی‏سلاطین، ترجمه بهرام افراسیابی، تهران، روزبهان.
هالیدی، فرد(1358)، دیکتاتوری و توسعه سرمایه‌داری در ایران، ترجمه فضل‌الله نیک‌آیین، تهران، امیرکبیر.
Bashiriyeh, Hueein, state and revolution in Iran: 1962-1982, London, croon helm, 1984, p 85
Beblawi, Hazem and Giacomo luciani(Ed), the Rentier state, London‌, croon helm‌, 1987.   
Mahdavy, Hussein (1970), “The Pattern and Problems of Economic Development in Rentier State: The Case of Iran”, in M.A Cook, Studies in Economic History of the Middle East, London: Oxford University Peres.
 William Branigin, Pahlavi Fortune: A Staggering Sum, January 17, 1979 available at; https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/01/17