جامعه شناسی سیاسی انقلاب اسلامی

چکیده با
با وقوع انقلاب اسلامی در ایران، دین به عنوان گفتمانی برای جذب و بسیج افکار عمومی در انتخابات نقش مهمی پیدا کرد، به گونه‌ای که این انقلاب را اساسا انقلابی دینی معنا می‌کرد. در این پژوهش ، با استفاده از روش تحلیل گفتمان به بررسی ساختارهای معانی که نحوه خاصی از عمل را ممکن می‌سازد، می پردازیم. گفتمان دولت اسلامی در زمان انتخابات آقای احمدی نژاد طیف اجتماعی را به پای انتخابات آورد که این طیف سیاسی- اجتماعی به شقاق و قطبی شدن زمینه و متن اجتماعی انتخابات منتهی شد. در این نوشتار نشان می دهیم که برای تغییر پایگاه انقلاب اجتماعی ایران، "رابطه خانواده، جنسیت، آموزش و منزلت اجتماعی" چگونه تغییر و به اسلامی کردن گروه‌های منزلت اجتماعی در دولت تدارک پایگاه جدید برای انقلاب اسلامی ایران دیده می‌شود. تغییر کانون گفتمان انقلاب اسلامی در دولت نهم، با موجی از مقاومت اجتماعی در جامعه مدنی همراه شد که نویسنده تغییر گروه های منزلت اجتماعی را علت اصلی می‌داند. در این نگارش بر اساس تحلیل گفتمان یادداشت‌های مجله همشهری به این تغییر کانون پرداخته شده است.

چکیده فرهنگ سیاسی به معنای ساختارها، ارزش‌ها، ایستارها و احساسات نسبت به سیاست و رفتار سیاسی در جامعه است.باتوجه به اهمیت فرهنگ سیاسی ، پژوهش ذیل با استفاده از روش تحلیل گفتمان لاکلاو و موفه به مطالعه فرهنگ سیاسی روشنفکران دینی ایران پس از انقلاب اسلامی می‌پردازد. جامعه آماری شامل 20 متن از پنج روشنفکر دینی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که دال مرکزی گفتمان این روشنفکران «نقد قدرت سیاسی» بوده، که که با دال‌های شناور شامل «آزادی»، «حقوق انسانی»، «گفتگو و نفی خشونت»، «جامعه مدنی» و «نقد سنت» مفصل بندی شده است که در چارچوب دال مرکزی معنا می‌یابند. این گفتمان بازتابی از فرهنگ سیاسی مشارکتی است که بر پایبندی به ارزش‌های مدرن مانند حقوق بشر، کثرتگرایی و عقلانیت انتقادی استوار است. روشنفکران دینی با تأکید بر سازگاری دین و مدرنیته، به دنبال بازتعریف رابطه بین سنت و تجدد در فضای سیاسی ایران هستند. نتایج پژوهش حاکی از آن است که این گفتمان نقش مؤثری در شکل دهی به تحولات سیاسی و اجتماعی ایران پس از انقلاب داشته و چالش‌های پیشروی توسعه سیاسی را با نگاهی انتقادی و اصلاحگرانه بررسی می‌کند

چکیده این مقاله با هدف ارزیابی تطابق عملکرد جمهوری اسلامی ایران با گفتمان انقلاب اسلامی، به‌ویژه با محوریت مفهوم جمهوریت، تدوین شده است. ضرورت این تحقیق از آنجا ناشی می‌شود که پس از گذشت بیش از چهار دهه از پیروزی انقلاب اسلامی، بررسی میزان تحقق اصول اساسی آن، به‌ویژه جمهوریت، برای درک نقاط قوت و ضعف نظام ضروری به نظر می‌رسد. گفتمان انقلاب اسلامی که مبتنی بر دو اصل جمهوریت و اسلامیت است، با استفاده از روش تحلیل گفتمان لاکلائو و موف مورد بررسی قرار گرفته است. این پژوهش نشان می‌دهد که جمهوریت به‌عنوان یکی از دال‌های شناور در گفتمان انقلاب اسلامی در مقاطع مختلف تاریخی، دچار بازتعریف و تغییر معانی شده است. یافته‌ها حاکی از آن است که دستاوردهایی چون برگزاری انتخابات منظم و تقویت نهادهای مردمی تحقق یافته‌اند، اما کاهش مشارکت در چند انتخابات گذشته در مقایسه با مشارکت حداکثری دوره های قبل به چالشی برای این حوزه مبدل می شود.با این وصف این مقاله پیشنهادهایی هم برای تقویت رقابت‌های سیاسی و مشارکت بیشتر ، افزایش شفافیت در فرآیندهای انتخاباتی و تقویت نهادهای مردمی برای تقویت جمهوریت در چارچوب گفتمان انقلاب اسلامی ارائه می‌دهد.

چکیده در دهه دوم استقرار نظام جمهوری اسلامی، جریان «نواندیشی دینی» ظهور یافت و هویت زنانه متفاوتی را در برابر هویت زنانه گفتمان انقلاب ایجاد کرد. از منظر نواندیشان، تجدد دارای اصالت است و بر این مبنا می‌بایست هویت زنانه نوینی مفصل‌بندی می‌گردید. در این راستا نواندیشان تلاش-هایی را برای واسازی هویت زنانه گفتمان انقلاب اسلامی و مفصل‌بندی هویت زنانه نوینی انجام دادند. در نتیجه تلاش‌های این جریان، مطالباتی نوین از سوی زنان شکل گرفت و منجر به ایجاد چالش‌هایی در برابر هویت زنانه گفتمان انقلاب شد. این مقاله با بهره‌گیری از روش تحلیل گفتمان لاکلائو و موفه به تحلیل سخنان و عملکرد وابستگان گفتمان نواندیشی دینی در واسازی هویت زنانه گفتمان انقلاب اسلامی و برساخت هویت زنانه گفتمان نواندیشی پرداخته است. تحلیل گفتمان نواندیشی دینی نشان داد عملکرد غیرزبانی وابستگان این گفتمان در جهت مفصل‌بندی هویت زنانه در دامنه‌ای وسیع صورت گرفته است. طرح مطالبات نوین زنان در سطح جامعه به ویژه در رابطه با سه موضوع حجاب و نوع پوشش، خوانندگی و دوچرخه‌سواری زنان در فضای عمومی، از جمله عملکردهای غیرزبانی گفتمان نواندیشی در جهت مفصل‌بندی هویت زنانه می باشد. به عبارتی گفتمان نواندیشی تلاش نمود با ایدئولوژی‌سازی و تولید معنا، نقص هویتی خود را رفع نموده و معنای خود را بر گفتمان انقلاب اسلامی برتری دهد.

چکیده تحلیل اغتشاشات پاییز 1401 در جمهوری اسلامی که به تعبیر رهبر معظّم انقلاب توسط دشمنان انقلاب اسلامی طراحی شده بود، از زوایای مختلفی قابل انجام است. هدف این پژوهش شناسایی و تبیین گفتمان‌های مختلف برای تحلیل این اغتشاشات است. بدین منظور از روش تحلیل گفتمان لاکلا و موف، به عنوان یک روش پژوهش کیفی، استفاده شده است. گردآوری داده‌ها با استفاده از مصاحبۀ نیمه ساختاریافته و عمیق با 19 نفر از اساتید انقلاب اسلامی که در بهمن 1401 در نشست انجمن علمی انقلاب اسلامی در شیراز گرد هم آمده بودند، طی 30 ساعت مصاحبه و حدود 400 صفحه یادداشت، انجام شده است. پس از کدگذاری مصاحبه‌ها؛ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد تحلیل اغتشاشات پاییز 1401 در چهار گفتمان که در رابطۀ تکمیل‌کنندگی نسبت به یکدیگر قرار دارند، می‌گنجد: نخست، «گفتمان سیاسی- امنیتی» حول دال مرکزیِ «مواجهۀ تمدنی اسلام و غرب»؛ دوم، «گفتمان نظام حکمرانی» حول دال مرکزیِ «کژکارکردهای حکمرانی»؛ سوم، «گفتمان تربیتی» حول دال مرکزیِ «ضعف رویکرد الهی در نظام تربیت رسمی و غیررسمی»؛ و چهارم، «گفتمان اجتماعی» حول دال مرکزیِ «شیوع سبک زندگی غربی» است. توجه عمیق به این نتایج توسط سیاست‌گذاران و تصمیم‌سازان حکمرانی، می‌تواند در کاهش آسیب‌های این اغتشاشات و تا حدودی پیش‌گیری از اغتشاشات مشابه، کمک‌کننده باشد.