جامعه شناسی سیاسی انقلاب اسلامی

چکیده رسانه در جهان معاصر تنها وسیله‌ای برای انتقال پیام نیست، بلکه نهادی اثرگذار در شکل‌دهی به نگرش‌ها، ارزش‌ها، الگوهای رفتاری و مناسبات اجتماعی به شمار می‌آید. در جامعه‌ای مانند ایران که دارای پیشینه‌ای غنی از آموزه‌های دینی و فرهنگی است، رسانه می‌تواند نقش مهمی در تقویت همبستگی اجتماعی و ترویج سبک زندگی اسلامی-ایرانی ایفا کند. همبستگی اجتماعی به معنای پیوند، اعتماد، مشارکت و احساس تعلق میان افراد جامعه، از عوامل بنیادین پایداری و توسعه اجتماعی محسوب می‌شود. از سوی دیگر، سبک زندگی اسلامی-ایرانی بر مؤلفه‌هایی همچون خانواده‌محوری، قناعت، اخلاق‌مداری، مسئولیت‌پذیری، ساده‌زیستی و توجه به کرامت انسانی تأکید دارد. با گسترش رسانه‌های نوین و شبکه‌های اجتماعی، فرصت‌ها و تهدیدهای تازه‌ای در این حوزه پدید آمده است؛ به‌گونه‌ای که از یک سو امکان ترویج ارزش‌های اصیل و ایجاد پیوندهای اجتماعی فراهم شده و از سوی دیگر، امکان نفوذ الگوهای مصرف‌گرایانه، فردگرایانه و گسست‌آفرین افزایش یافته است. این مقاله با رویکردی تحلیلی-توصیفی، به بررسی نقش رسانه در تقویت همبستگی اجتماعی و ترویج سبک زندگی اسلامی-ایرانی می‌پردازد و نشان می‌دهد که رسانه در صورت بهره‌گیری هوشمندانه، می‌تواند به ابزاری مؤثر در بازتولید هویت جمعی، افزایش سرمایه اجتماعی و نهادینه‌سازی ارزش‌های فرهنگی بومی تبدیل شود.

چکیده ورزش باستانی یکی از ورزش‌های کهن و سنتی ایران زمین است که برخاسته از بستر تاریخی و فرهنگی این سرزمین بوده و همواره تاثیرات چشمگیری بر ارزش‌ها، سنت‌ها و هنجارهای جامعه داشته است. آنچه از ظاهر این ورزش به نظر می‌رسد، ساختن و تقویت جسم و محافظت از آن است؛ اما با بررسی جزییات موجود در متن این ورزش و تامل در آداب و ویژگی‌های آن، وجوه نهفته دیگری نمایان می‌گردد که آن را به منبعی ارزشمند در تولید و توزیع سرمایه اجتماعی تبدیل می‌سازد. در این راستا، سوال اصلی مقاله این است که ورزش باستانی با خصایص خود، چه تاثیری بر سرمایه اجتماعی و فرهنگ جامعه ایران ایجاد می‌کند؟ پژوهش حاضر با بررسی آداب و آئین‌ها و جزئیات بخش‌های مختلف این ورزش و چگونگی شکل‌گیری و نحوه اجرای آن‌ها، به این نتیجه دست می‌یابد که ورزش باستانی در کنار تقویت بنیه جسمانی و قدرت بدنی، به دنبال تعلیم و آموزش خوی پهلوانی و ترویج و نهادینه کردن منش و رفتار انسانی و اخلاق دینی در متن جامعه است و از این طریق می‌تواند تاثیر بسزایی در فرهنگ جامعه و افزایش سرمایه اجتماعی آن داشته باشد و با در بر داشتن مولفه‌هایی همچون جوانمردی، افتادگی، ملی‌گرایی، روح حماسی و غیرت‌مندی، معتمد بودن و حمایت‌گری اجتماعی می‌تواند با تقویت و ترویج اعتماد و بازتولید سرمایه اجتماعی، در ایجاد همدلی و یکپارچگی جامعه نقش موثری ایفا کند. این پژوهش با هدف بررسی تاثیر ورزش باستانی بر سرمایه اجتماعی با روش توصیفی- تحلیلی نگاشته شده است.

چکیده برخلاف باور رایج در بخشی از افکار عمومی که سهم شهر اراک را در روند انقلاب اسلامی ناچیز می‌دانند، بررسی اسناد و روایت‌های موجود نشان می‌دهد این شهر نیز، همچون بسیاری از شهرهای ایران، در جریان اعتراضات و فعالیت‌های پیش از سال ۱۳۵۷ حضوری قابل‌اعتنا داشته است. به‌ویژه دو گروه فرهنگیان و دانشگاهیان، هر یک با بهره‌گیری از ظرفیت‌های صنفی و شبکه‌های اجتماعی خود، بخشی از تحولات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی این دوره را رقم زدند. پژوهش حاضر با رویکردی تاریخی‌ـ‌تحلیلی و در چارچوب نظریه‌های «بسیج منابع» و «سرمایه اجتماعی»، نقش این دو قشر را در فاصله سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۷ بررسی می‌کند. داده‌ها از طریق اسناد آرشیوی (به‌ویژه گزارش‌های ساواک)، مصاحبه با فعالان انقلابی و منابع کتابخانه‌ای گردآوری و تحلیل شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد فرهنگیان با استفاده از بستر مدارس، در سازماندهی تجمعات، اعتصابات سراسری و برگزاری برنامه‌های فرهنگی آگاهی‌بخش مانند تئاتر اعتراضی فعال بوده‌اند. در همین حال، دانشگاهیان ـ شامل استادان و دانشجویان مدرسه عالی علوم اراک ـ با تشکیل انجمن‌های اسلامی، برگزاری نمایشگاه‌های کتاب و عکس، تکثیر و توزیع اعلامیه‌ها و تبدیل دانشگاه به نقطه آغاز تظاهرات شهری، نقش تسهیل‌گر و سازمان‌دهنده جوانان را برعهده داشتند. همکاری و هم‌افزایی این دو گروه، هرچند در مقیاس ملی بی‌رقیب نبود، اما در سطح محلی زمینه پیوند حرکت‌های اعتراضی آموزشی با فضای عمومی شهر را فراهم ساخت و به سهم خود در فرایند پیروزی انقلاب اسلامی مشارکت کرد.

چکیده پیوند میان اعتماد اجتماعی و مشارکت سیاسی یکی از مباحث اساسی جامعه‌شناسی سیاسی است. پژوهش‌ها نشان داده در جوامع با سطح اعتماد اجتماعی بالا، میزان مشارکت سیاسی نیز بیشتر است و سرمایه اجتماعی از طریق مؤلفه اعتماد نقش کلیدی در این رابطه ایفا می‌کند. اعتماد اجتماعی نه تنها تعامل فردی را تسهیل می‌کند، بلکه موجب تقویت همبستگی اجتماعی، اعتماد به نهادها و پشتیبانی از نظام سیاسی می‌شود؛ بالعکس، فقدان اعتماد اجتماعی مشارکت سیاسی و کنش جمعی را کاهش می‌دهد. پرسش اصلی آن است که آیا کاهش اعتماد اجتماعی، بویژه اعتماد به نهادهای سیاسی، با کاهش مشارکت سیاسی در سه دوره آخر انتخابات ریاست جمهوری رابطه معناداری دارد؟ یافته پژوهش نشان داد میان اعتماد اجتماعی و مشارکت سیاسی رابطه مستقیم و همبستگی مثبت وجود دارد؛ به‌عبارت دیگر، سطح مشارکت سیاسی تابعی از میزان اعتماد شهروندان به نظام سیاسی است. برای تحلیل این رابطه، مشارکت سیاسی در انتخابات ریاست‌جمهوری ایران در سال‌های ۱۳۹۶، ۱۴۰۰ و ۱۴۰۳ با استفاده از نظریه سرمایه اجتماعی رابرت پاتنام و وولکوک مورد بررسی قرار گرفت. نتایج نشان دادند که علاوه بر وجود همبستگی میان اعتماد اجتماعی و مشارکت سیاسی، عدم توازن در توجه به انواع سرمایه‌های اجتماعی درون‌گروهی، برون‌گروهی و ارتباطی یکی از مهمترین عوامل کاهش اعتماد اجتماعی است. این عدم توازن باعث کاهش اعتماد شهروندان به نظام و در پی آن، کاهش مشارکت سیاسی آنان شده است. چنین رابطه‌ای سبب چرخه معیوب کاهش اعتماد، کاهش مشارکت، تضعیف مشروعیت، تشدید بحران‌ها و کاهش بیشتر اعتماد می‌شود.

چکیده این مقاله که به روش توصیفی -تحلیلی و با هدف تحلیل نقش فریضه اجتماعی «امربه معروف ونهی ازمنکر»در ارتقای حکمرانی شایسته وتأثیرآن بر شفافیت، پاسخگویی و نظارت عمومی وتوسعه مشارکت عمومی در نظام جمهوری اسلامی ایران ،تدوین شده است به دنبال پاسخ این سؤال است که چگونه اصل هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران ،می‌تواند در تقویت حکمرانی شایسته و ایجاد نظارت فعال مردم بر عملکرد دولت، مؤثر باشد،در این پژوهش، ابتدا مفاهیم مرتبط با اصل هشتم قانون اساسی و فریضه امر به معروف و نهی از منکر بررسی شده است مستندات قانونی و فقهی و همچنین داده‌های جمع‌آوری‌شده از منابع مختلف کتابخانه ای ،چالش‌ها و فرصت‌های این اصل در زمینه حکمرانی شایسته شناسایی وتحلیل گردید.

یافته ها،حاکی ازاین است که این اصل ازقانون اساسی با تأکید بر مشارکت مردم در نظارت بر عملکرد دولت،می‌تواند به‌عنوان ابزاری برای تحقق حکمرانی شایسته به کار گرفته شود.فریضه «امر به معروف و نهی از منکر»با تقویت نظارت عمومی و ترویج مسئولیت‌پذیری در سطح جامعه، از یک‌سو موجب افزایش شفافیت حکومت و از سوی دیگر باعث ایجاد اعتماد عمومی می‌شود. در عین حال، چالش‌هایی همچون تفسیرهای سلیقه‌ای از این اصل، ممکن است اجرای مؤثر آن را دشوار کند و نیاز به اصلاحات قانونی و فقهی برای شفاف‌سازی فرآیندهاداشته باشد.بنابراین،به‌کارگیری مؤثر اصل هشتم می‌تواند به ارتقای کیفیت حکمرانی، توسعه اجتماعی ، اقتصادی و بهبود روابط میان مردم ودولت منجر شود به طوری که مشروعیت نظام سیاسی و ایجاد بسترهای لازم برای توسعه پایدار در کشورتقویت گردد.

چکیده بهره‌گیری از مزایا و ثمرات سرمایه اجتماعی به منظور دستیابی به اهداف والای نظام سیاسی، در صورتی در سطح جامعه رخ می‌دهد که بتوان از تأثیر هنجارها و شبکه‌های تسهیل کننده آن اطلاع پیدا کرد. قانون‌مداری به عنوان امری که همواره از ضروریات زندگی اجتماعی بشر بوده است از جمله هنجارهایی است که نقشی مهم در تحکیم ساختارهای گروه و افزایش سرمایه اجتماعی دارد. بدین منظور پژوهش حاضر به دنبال واکاوی و کشف شبکه مضامین اصلی و مرکزی «قانون‌مداری»، از طریق الگوی تحلیل مضمون، در منظومه فکری حضرت آیت الله خامنه‌ای می‌باشد. در این پژوهش، ضمن تبیین روش تحلیل مضمون و با استفاده از تکنیک تحلیل شبکه مضامین، بعد از مطالعه، تجزیه و بازآرایی دقیق 950 داده متن اصلی، نهایتاً تعداد 6 مضمون مرکزی و فراگیر «قانون‌مداری» به عنوان مؤلفه افزایش سرمایه اجتماعی، در منظومه فکری مقام معظم رهبری، تشریح و مورد تحلیل قرار گرفت. در انتها نیز سه راهکار برای تقویت سرمایه اجتماعی در این زمینه پیشنهاد گردید. نخست: همه افراد جامعه به ویژه کارگزاران و نخبگان نسبت به پایبندی به قانون کاملاً متعهد باشند. دوم: قوه مقننه با یک عزم جدی به دنبال تنقیح و اصلاح قوانین زائد، ناقص، متضاد و مبهم باشد. سوم: نظارت بر اجرای درست و صحیح و به موقع قانون نیز یکی دیگر از وظایف روشن و غیرقابل چشم‌پوشی از سوی مراکز مربوطه می‌باشد، که می‌تواند تا حد بسیاری در بهبود اعتماد و ارتقای سرمایه اجتماعی مؤثر باشد.

چکیده نوشتار توصیفی و تحلیلی حاضر با هدف تبیین و شناخت و تقسیم بندهای نظری مختلف و گوناگونی که از ترجیحات بازار سنتی و بازاریان به عنوان یک نیرو و کنشگر اجتماعی در حوزه امر سیاسی صورت گرفته به رشته تحریر درآمده است. اینکه چه تحلیل نظری از کنش گری بازار سنتی در تحولات سیاسی اجتماعی ارائه شده و این تحلیل ها در چه دسته بندی نظری قرار می گیرد؟ سوال و پرسشی است که تحقیق حاضر به آن پاسخ گفته است. یافته ها و نتایج این مرور نظام‌مند از مطالعات جامعه‌شناختی بازار سنتی و بازاریان در ایران معاصر بیانگر ارائه تحلیل ها و تلقی های نظری مختلفی از این کنشگر اجتماعی با عناوین و اصطلاحاتی همچون «طبقه متوسط سنتی»، «خرده بورژوازی سنتی»، «جامعه مدنی سنتی»، «پایگاه سنتی ارتباطی»، «گروه فشار سنتی»، «نهاد اجتماعی غیر رسمی»، «مکان و فضای سنتی شهری سرمایه ساز اجتماعی» می باشد که در مقاله بدان پرداخته شد.

چکیده سرمایه اجتماعی مجموعه‌ای از مفاهیمی چون اعتماد، هنجارها، روابط و شبکه‌هاست که باعث ایجاد ارتباط و مشارکت بهینه بین اعضای یک جامعه می‌شود و در نهایت منافع متقابل افراد جامعه را تامین خواهد کرد. نهادگرایان از عوامل نهادی نظیر سنت‌ها، آداب و رسوم، فرهنگ و مذهب تحت عنوان قیود غیر رسمی و به عنوان عوامل تأثیرگذار بر ادراک فرد نام می‌برند که این پارامترها در ایجاد سرمایه اجتماعی افراد نقش‌آفرینی می‌کنند. نهادها به مثابه قواعد بازی در یک ساختار سیاسی- اجتماعی هستند و بستر نهادی شامل هر دو بخش نهادهای رسمی و نهادهای غیر رسمی است که قواعد اخلاقی و هنجارهای ارزشی، مجموع باورها و اعتقاداتی که رفتار انسانی را تنظیم می‌کند، را در بر می‌گیرد. رویکرد نهادگرایی به سرمایه اجتماعی به عنوان متغیر وابسته توجه دارد. با توجه به پژوهش‌های صورت گرفته رابطه معناداری میان سرمایه اجتماعی و افزایش میزان مشارکت سیاسی در جوامع مختلف وجود دارد. به هر میزان سرمایه اجتماعی افراد افزایش یابد از شانس بالاتری برای حضور در ساختار قدرت برخوردار خواهند شد. در اینجا تلاش می‌گردد تا رابطه میان سرمایه اجتماعی زنان و حضور آنان در مجلس شورای اسلامی مورد تبیین قرار گیرد.

چکیده مقاله‌ی حاضر در باب موضوع نسبت الگوی مصرف انرژی و سرمایه اجتماعی در جمهوری اسلامی ایران است. مقاله حاضر توصیفی تحلیلی بوده و از روش کتابخانه‌ای استفاده‌شده است. این روند رو به تزاید و افسارگسیخته‌ مصرف انرژی در کشورمان، نشان دهنده‌ی عقیم ماندن سیاست‌های بهینه سازی الگوی مصرف بوده است؛ روند مصرف انرژی در کشور، ماهیت اجتماعی و فرهنگی دارد. مقاله حاضر بر پایه‌ی مفهوم سرمایه اجتماعی به بررسی بررسی تغییرات فرهنگی و اجتماعی مصرف انرژی و راهکارهای بهینه‌سازی آن برای کاربست در فرایندهای آتی سیاست‌گذاری انرژی آینده در جمهوری اسلامی ایران پرداخته است. با توجه به آمارهای رسمی منتشر شده سرمایه اجتماعی در جمهوری اسلامی ایران در قالب اعتماد افقی بالاست. لذا از طریق نشان دادن بحران در این حوزه و هم‌ردیف کردن آن با فجایع طبیعی تبلیغات گسترده‌ای از طریق تشکل های مردم نهاد به وجود آورد و مردم را نسبت به عواقب آن در سطح ملی آگاه کرد. بدین ترتیب می‌‌توان انتظار داشت که در این مرحله مردم نسبت به کاهش مصرف انرژی و سوخت های فسیلی آگاه شده و از این طریق مصرف مردم ایران به سطح کشورهای دارای اقتصاد پیشرفته نزدیک شود. بدین طریق که با در قالب مفهوم سرمایه اجتماعی سه راهکار به منظور کاربست هرچه بیشتر این مفهوم در سیاستهای کاهش مصرف انرژی پیشنهاد گردید که شامل آموزش و تعمیق الگوی بهینه سوخت و انرژی درگیر سازی نهادهای غیردولتی و مذهبی در حوزه مصرف انرژی ضرورت گذار به حکمرانی مشارکتی در حوزه سیستم انرژی کشور می‌باشد.