جامعه شناسی سیاسی انقلاب اسلامی

چکیده جلال آل احمد نخستین اندیشمند ایرانی نبود که خواهان بومی‌سازی محصولات غربی و نگران هجوم فرهنگی غرب به ارکان جامعه ایرانی باشد. شاخص تمایز او از دیگر همفکرانش که بویژه در دو اثر غربزدگی و در خدمت و خیانت روشنفکران شرح داده، انتقاد از روشنفکران به‌عنوان نمایندگان نوگرایی مدرنیستی و ارائه طرحی برای بازگشت به خویشتن در برابر غربزدگی بود. با وجود ابهام در تعریف «خود» و چگونگی فرآیند «بازگشت به خود»، روشن است که او بر بومی‌گرایی و تقویت ارزش‌های سنتی تاکید داشت؛ ارزش‌هایی که هنجارهای ایرانی- شیعی بر آن استوار شده بودند. با این همه چالش‌هایی از جمله ابهامات مذکور، رویه متغیر فرهنگی، اجتماعی و سیاسی او و مهم‌تر از همه، ضعف استنادی آل‌احمد که باعث سستی تحلیل‌های فلسفی-تاریخی او می‌شد، از سوی مخالفان و‌حتی همفکرانش مورد انتقاد قرار می‌گرفت. بر‌اساس یافته‌های این پژوهش آل‌احمد باوجود تلاش برای غلبه و گذر از غربگرایی، به‌دلیل بی‌اعتنایی به شناخت ماهوی و فلسفی غرب از سویی و ضعف استنادهای تاریخی از سوی دیگر، در چنبره مفاهیم و ساز و کارهای غربی گرفتار شد. امروز بازخوانی مفهوم مدرنیسم و غربزدگی، بومگرایی و بومی‌زدایی در اندیشه آل احمد بازنگری رویکردی است که در عصر ترویج غربگرایی به‌عنوان ارزش مسلط از سوی دولت وقت، می‌کوشید تا با حفظ ارزش‌های سنتی، هویت ایرانی-شیعی را بازتعریف و حفظ کند. این مطالعه انتقادی که راهی برای شناخت کاستی‌ها و چالش‌های گذشتگان نه‌چندان دور است، می‌تواند راهگشای عبور از موانع مشابه امروز باشد.

روش تحقیق این پژوهش، تاریخی، با رویکرد توصیفی- تحلیلی و بر مبنای پژوهش کتابخانه‌ا‌ی است.