جامعه شناسی سیاسی انقلاب اسلامی

چکیده مسأله «عدالت سیاسی» دال مرکزی در اندیشه و فقه سیاسی شیعه بوده و همواره به عنوان معیار بنیادین سنجش مشروعیت و کارآمدی حاکمیت‌ها شناخته می‌شود. پژوهش حاضر با هدف استخراج و واکاوی الگوی مفهومی عدالت سیاسی، به مطالعه تطبیقی این مفهوم در منظومه فکری حضرت امام رضا (ع) و آیت‌الله خامنه‌ای می‌پردازد. این تحقیق با اتکا به چارچوب نظری «نظریه امامت-ولایت»، با روش کیفی از نوع توصیفی-تحلیلی و با ابزار گردآوری اسنادی-کتابخانه‌ای سامان یافته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اگرچه خاستگاه مبانی کلامی هر دو اندیشمند پیرامون عدالت واحد است، اما تفاوت در بستر تاریخی (حضور در برابر غیبت، و اپوزیسیون در برابر حاکمیت مستقر)، منجر به تنوع در کارکردها شده است. الگوی مفهومی امام رضا (ع) در مواجهه با حاکمیت عباسی، معطوف به «رویکرد مشروعیت‌سنجی»، نقد ساختار غاصبانه و تأکید بر تلازم ذاتی عصمت/عدالت با قدرت سیاسی است؛ در حالی که الگوی آیت‌الله خامنه‌ای، در جایگاه رهبری یک نظام اسلامی مستقر، بر «رویکرد نظام‌سازی»، نهادینه‌سازی عدالت ساختاری، توزیع عادلانه فرصت‌ها و پیوند عدالت با پیشرفت همه‌جانبه متمرکز است. در نهایت، نتیجه‌گیری می‌شود که تطور اندیشه سیاسی شیعه، نمایانگر امتداد منطقیِ گذار از «مطالبه‌گری و نقد حاکمیت نامشروع» به «نهادینه‌سازی و اجرای عدالت در قالب ساختارهای قانون‌مند نوین» است.