گونهشناسی سیاستهای فرهنگی دانشگاه آزاد اسلامی: تحلیل تاریخی-مدیریتی از منظر ذینفعان کلیدی
دوره 7، شماره 2، بهار 1405
مصطفی محسنی، فرزاد جهان بین، مریم اسماعیلی فرد
چکیده پیدایش و گسترش دانشگاه آزاد اسلامی بهعنوان بزرگترین نظام آموزش عالی غیرانتفاعی ایران، نقش کلیدی در تحقق اهداف فرهنگی‑آموزشی انقلاب اسلامی ایفا میکند. با توجه به فقدان تحلیل جامع گونههای سیاستگذاری فرهنگی در این نهاد، پژوهش حاضر با رویکرد تاریخی‑مدیریتی و روش نظریه داده‑بنیاد به شناسایی و بررسی تحول سیاستهای فرهنگی در طول دورههای مدیریتی مختلف میپردازد. دادههای پژوهش از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته با ۳۰ نفر از ذینفعان کلیدی دانشگاه (رؤسا، معاونان فرهنگی، نمایندگان مقام معظم رهبری و مدیران واحدهای فرهنگی) جمعآوری و با استفاده از نرمافزار MAXQDA بهصورت کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل شد. نتایج نشان داد که سیاستگذاری فرهنگی دانشگاه آزاد اسلامی در پنج گونه متمایز تکامل یافته است: (۱) سیاستگذاری تثبیتی‑توسعهگرا با غلبه کمّی (دوره دکتر عبدالله جاسبی)، (۲) سیاستگذاری هویتمحور متمرکز (دوره دکتر فرهاد دانشجو)، (۳) سیاستگذاری اداری‑نهادی با رویکرد ساختاری (دوره دکتر حمید میرزاده)، (۴) سیاستگذاری تعاملی‑بازتنظیمی (دوره دکتر فرهاد رهبر) و (۵) سیاستگذاری تحولگرا با رویکرد تربیتی‑تمدنی (دوره دکتر محمدمهدی طهرانچی). هر گونه با ترکیبی از شرایط علّی (مبانی ایدئولوژیک، فشارهای اقتصادی، بحرانهای ساختاری)، شرایط زمینهای (ساختار چندلایه، تنوع فرهنگی‑نسلی، بستر رسانهای) و راهبردهای کلیدی (نهادینهسازی، بومیسازی، حکمرانی چندسطحی، هوشمندسازی) شکل میگیرد و پیامدهای متفاوتی در زمینه تقویت هویت، بهبود حکمرانی فرهنگی، افزایش مشارکت و ارتقای مشروعیت دانشگاه دارد. این تحلیل نه تنها چارچوب نظری تاریخی‑مدیریتی جدیدی برای مطالعه سیاستهای فرهنگی در مؤسسات آموزش عالی ارائه میکند، بلکه با شناسایی نقاط قوت و ضعف هر دوره، راهکارهای عملی برای بازتنظیم، بومیسازی و دیجیتالیسازی سیاستگذاری فرهنگی دانشگاه آزاد اسلامی پیشنهاد مینماید.